Το νέο χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ, που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση, επιχειρεί να ξαναγράψει τον ενεργειακό χάρτη της χώρας, βάζοντας αυστηρότερους κανόνες σε αιολικά και φωτοβολταϊκά έπειτα από χρόνια εκρηκτικής ανάπτυξης έργων, έντονων τοπικών αντιδράσεων και συνεχών συγκρούσεων γύρω από περιοχές Natura, νησιά, κορυφογραμμές και τουριστικές ζώνες.
Το νέο σχέδιο του ΥΠΕΝ εισάγει εκτεταμένες ζώνες αποκλεισμού, «κόφτες» στη χωρική εξάπλωση των φωτοβολταϊκών και αυστηρότερα φίλτρα για τα αιολικά πάρκα, αλλάζοντας τις ισορροπίες στην αγορά των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας. Παράλληλα, δημιουργεί ένα νέο τοπίο με σαφείς κερδισμένους και χαμένους, ενώ αφήνει ανοιχτά κρίσιμα ζητήματα για το πώς θα εφαρμοστούν στην πράξη οι νέοι κανόνες.
Το υπουργείο Περιβάλλοντος παρουσιάζει το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο ως το τέλος της άναρχης χωροθέτησης και ως ένα εργαλείο που φιλοδοξεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ενεργειακή ασφάλεια, τις επενδύσεις και την περιβαλλοντική προστασία. Πίσω όμως από τη μεγάλη εικόνα της «πράσινης μετάβασης», το νέο μοντέλο ουσιαστικά αναδιανέμει τον διαθέσιμο χώρο για επενδύσεις στις ΑΠΕ: διασώζει ώριμα έργα που έχουν ήδη προχωρήσει αδειοδοτικά, περιορίζει αισθητά τα περιθώρια νέων projects σε πολλές περιοχές της χώρας και μεταφέρει το βάρος σε αυστηρότερα κριτήρια φέρουσας ικανότητας, τουριστικής πίεσης και περιβαλλοντικής συμβατότητας.
Την ίδια στιγμή, αρκετές κρίσιμες λεπτομέρειες παραμένουν θολές και αναμένεται να ξεκαθαρίσουν αργότερα μέσω ειδικών μελετών, επιμέρους αποφάσεων και πιθανών νέων συγκρούσεων ανάμεσα σε τοπικές κοινωνίες, επενδυτές και περιβαλλοντικούς φορείς.
Ο «κόφτης» στα φωτοβολταϊκά και οι νέες απαγορεύσεις
Από τις σημαντικότερες αλλαγές του νέου σχεδίου είναι οι εκτεταμένες απαγορεύσεις για νέα φωτοβολταϊκά πάρκα. Εκτός χωροθέτησης τίθενται πλέον όλες οι περιοχές Natura 2000, δάση και δασικές εκτάσεις, υγρότοποι Ραμσάρ, εθνικοί δρυμοί, αισθητικά δάση και μνημεία της φύσης. Στη λίστα προστίθενται ακόμη αρχαιολογικές ζώνες προστασίας, μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, προστατευόμενες αναβαθμίδες, περιοχές χωρίς οδικό δίκτυο αλλά και ακτές κολύμβησης.
Το ΥΠΕΝ κάνει λόγο για «τέλος στην άναρχη ανάπτυξη», ωστόσο πολλά θα εξαρτηθούν από τον τρόπο με τον οποίο θα οριστούν στην πράξη κρίσιμες έννοιες του σχεδίου, όπως οι «περιοχές άνευ δρόμων» ή οι ζώνες υψηλής τουριστικής ανάπτυξης.
Παράλληλα, θεσπίζεται για πρώτη φορά ανώτατο όριο χωρικής κάλυψης για νέα φωτοβολταϊκά. Το ποσοστό κάλυψης από έργα που δεν έχουν ακόμη περιβαλλοντική αδειοδότηση δεν θα μπορεί να ξεπερνά το 1,5% ανά περιφερειακή ενότητα. Πρόκειται για έναν νέο γεωγραφικό «κόφτη», που αναμένεται να επηρεάσει κυρίως περιοχές με υψηλή ηλιοφάνεια και ήδη έντονο επενδυτικό ενδιαφέρον.
Νέο αυστηρό πλαίσιο για τα αιολικά
Ακόμη πιο περιοριστικό εμφανίζεται το νέο καθεστώς για τα αιολικά πάρκα. Το σχέδιο προβλέπει ότι νέα αιολικά δεν θα επιτρέπονται πλέον στην Αττική και στη μητροπολιτική περιοχή της Θεσσαλονίκης, ενώ εκτός χωροθέτησης τίθενται και περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων.
Απαγορεύσεις προβλέπονται επίσης για υγροτόπους, πυρήνες εθνικών δρυμών, περιοχές απολύτου προστασίας της φύσης και Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους. Εκτός μπαίνουν και τα νησιά κάτω των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων, εκτός εάν πρόκειται για έργα που εξυπηρετούν ανάγκες δημοσίου συμφέροντος, όπως μονάδες αφαλάτωσης.
Το νέο χωροταξικό συνδέει άμεσα και τα αιολικά με τον τουριστικό σχεδιασμό, καθώς απαγορεύει την εγκατάστασή τους σε περιοχές υψηλής τουριστικής ανάπτυξης και σε ζώνες όπου προβλέπονται χρήσεις τουρισμού και αναψυχής. Η διάταξη αυτή θεωρείται ιδιαίτερα κρίσιμη, καθώς ανοίγει πιο καθαρά τη συζήτηση για τη σύγκρουση ανάμεσα στον τουρισμό και τις ΑΠΕ, ειδικά σε νησιωτικές και παραθαλάσσιες περιοχές όπου τα τελευταία χρόνια υπήρξαν έντονες αντιδράσεις απέναντι σε μεγάλα ενεργειακά projects.
Αυστηρότερο καθεστώς στις Natura και τις ΖΕΠ
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν οι Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) για την ορνιθοπανίδα. Εκεί, αιολικά πάρκα θα επιτρέπονται μόνο κατ’ εξαίρεση και μόνο εφόσον συντρέχουν δύο προϋποθέσεις: να προβλέπονται ρητά από εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και το αιολικό δυναμικό να ξεπερνά τα 7,5 m/s.
Το στοιχείο αυτό θεωρείται κομβικό, καθώς οι ΖΕΠ αποτέλεσαν τα τελευταία χρόνια ένα από τα βασικά πεδία σύγκρουσης για την ανάπτυξη αιολικών έργων. Παρότι το νέο πλαίσιο εμφανίζεται αισθητά αυστηρότερο, εξακολουθεί να αφήνει «παράθυρα» εξαιρέσεων μέσω ειδικών μελετών και τεκμηρίωσης υψηλού αιολικού δυναμικού.
Προστασία για τα ώριμα έργα – Ποιοι κερδίζουν και ποιοι χάνουν
Παρά τους αυστηρότερους περιορισμούς, το ΥΠΕΝ επιχειρεί να καθησυχάσει την αγορά και τους επενδυτές. Το νέο χωροταξικό δεν επηρεάζει έργα που ήδη λειτουργούν ούτε όσα έχουν ολοκληρώσει περιβαλλοντική αδειοδότηση ή έχουν λάβει έγκριση τυπικής πληρότητας πριν από την έναρξη της διαβούλευσης.
Η πρόβλεψη αυτή θεωρείται καθοριστική, καθώς προστατεύει ώριμες επενδύσεις και αποτρέπει ανατροπές σε χρηματοδοτήσεις και επιχειρηματικά σχέδια που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Στην πράξη, το νέο καθεστώς φαίνεται να ευνοεί κυρίως μεγάλους επενδυτές και projects που έχουν ήδη προχωρήσει σημαντικά αδειοδοτικά.
Αντίθετα, οι νέοι περιορισμοί δυσκολεύουν αισθητά την είσοδο νέων projects σε περιοχές με υψηλό επενδυτικό ενδιαφέρον, όπως νησιά, Natura, τουριστικές ζώνες και περιοχές με ισχυρό αιολικό ή ηλιακό δυναμικό. Μικρότεροι developers ή νέοι επενδυτές αναμένεται να βρεθούν αντιμέτωποι με περιορισμένο διαθέσιμο χώρο, αυξημένο ανταγωνισμό και μεγαλύτερο ρίσκο καθυστερήσεων λόγω νέων μελετών και χωρικών περιορισμών.
Οι ανοιχτές εκκρεμότητες
Παρά τις μεγάλες αλλαγές, αρκετά κρίσιμα ζητήματα παραμένουν ανοιχτά. Το ΥΠΕΝ μιλά για σαφείς κανόνες, ωστόσο πολλές βασικές παράμετροι θα καθοριστούν αργότερα μέσω επιμέρους αποφάσεων, Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών και εξειδικεύσεων.
Παραμένει ασαφές πώς θα υπολογίζεται στην πράξη η φέρουσα ικανότητα κάθε περιοχής, πώς θα εφαρμοστεί το όριο του 1,5% στα φωτοβολταϊκά σε περιφερειακές ενότητες με ήδη υψηλή συγκέντρωση έργων ή πώς θα αντιμετωπιστούν οι συγκρούσεις ανάμεσα σε τουρισμό, τοπικές αντιδράσεις και επενδυτικά σχέδια.
Το νέο πλαίσιο αυστηροποιεί σημαντικά τους κανόνες για τις ΑΠΕ, χωρίς όμως να κλείνει οριστικά τη συζήτηση για το ποιο μοντέλο «πράσινης ανάπτυξης» μπορεί τελικά να θεωρηθεί κοινωνικά, περιβαλλοντικά και οικονομικά βιώσιμο για την Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας.
