Το Άγιο Όρος δεν είναι μόνον ένας Φάρος της Ορθοδοξίας για όλους τους πιστούς, δεν είναι μόνον ένα μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, με ανεκτίμητης αξίας θρησκευτικά κειμήλια και θησαυρούς, αλλά αποτελεί και ένα ζωντανό παράδειγμα σωστής οργάνωσης της κοινωνίας. Μπορούμε πολλά να διδαχθούμε ακόμα και από την οργάνωση της παραγωγής των προϊόντων που παράγονται στο «Περιβόλι της Παναγίας» αλλά και από τη βέλτιστη αξιοποίηση των φυσικών του πόρων. Στη διατήρηση της ομαλής λειτουργίας του Όρους συμβάλλει καθοριστικά ο διοικητής του, που σκοπό έχει το συντονισμό όλων των κρατικών υπηρεσιών, με στόχο οι Μοναχοί να μπορούν απερίσπαστα να επιτελέσουν τα πνευματικά τους καθήκοντα.
Συνέντευξη στον Γιώργο Στουραΐτη
Ποια είναι τα καθήκοντα του διοικητή του Αγίου Όρους;
Από μόνο του το Άγιο Όρος αποτελεί μια εξαίρεση, οπότε και τα καθήκοντα του διοικητή αποτελούν μια εξαίρεση. Η λειτουργία τού Όρους είναι περίπλοκη διαδικασία, και αυτό έχει αποτυπωθεί σε χιλιάδες βιβλία, τα οποία έχουν εκδοθεί για τον τρόπο με τον οποίον το Όρος λειτουργεί, επικοινωνεί και ρυθμίζει τα καθημερινά του θέματα. Μην ξεχνάμε ότι υπάρχει ως οντότητα από τον 8ο αιώνα, ενώ συγκροτημένο αρχίζει να αναφέρεται από το 963 μ.Χ., όταν ο Άγιος Αθανάσιος δημιούργησε τον Καταστατικό Χάρτη, που ρυθμίζει όλα τα θέματα της λειτουργίας του. Αντιμετωπίζουμε το Άγιο Όρος σε δύο υποστάσεις: την πνευματική ύπαρξη, η οποία βασίζεται στις πνευματικές, μοναστικές, ασκητικές λειτουργίες των Μοναχών, και σε όλα τα υπόλοιπα διοικητικά θέματα. Το Άγιο Όρος, με τους Μοναχούς του, τις Ιερές Μονές (αναφερόμενοι στις Μονές, συμπεριλαμβάνω και τις Ιερές Σκήτες, Κελιά, Ησυχαστήρια, Καθίσματα), την Ιερά Επιστασία και την Ιερά Κοινότητα, είναι αρμόδιο και υπεύθυνο για τη λειτουργία του Καταστατικού Χάρτη καθώς και για τα πνευματικά θέματα, ενώ η Διοίκηση είναι εκείνη η οποία το υποστηρίζει με τις κρατικές υπηρεσίες, έτσι ώστε οι Μοναχοί απερίσπαστοι να μπορούν να εκτελούν τα καθήκοντά τους. Το Άγιο Όρος, όπως γνωρίζουμε, είναι αυτοδιοίκητο, όπως αυτοδιοίκητες είναι και οι Ιερές Μονές. Κάθε μονή λειτουργεί υπό την καθοδήγηση του ηγούμενού της. Η καθημερινότητα του διοικητή εστιάζεται στη σωστή λειτουργία των κρατικών υπηρεσιών, δηλαδή της Ελληνικής Αστυνομίας, του Πυροσβεστικού Σώματος, του Λιμενικού Σώματος, των ιατρικών υπηρεσιών, του τελωνείου. Επίσης, εστιάζεται στις υποστηρικτικές δομές, όπως είναι το φαρμακείο, οι τηλεπικοινωνίες, η τράπεζα, καθώς και σε κάθε επαφή του Αγίου Όρους με τον κρατικό μηχανισμό. Να σημειώσω εδώ ότι κάθε υπουργείο της πατρίδας μας κάποια δράση υλοποιεί στο Άγιο Όρος. Άρα λοιπόν, η σύνδεση του Όρους, των Ιερών Μονών, της Ιεράς Επιστασίας, της Ιεράς Κοινότητας με το ελληνικό κράτος γίνεται και με την παρουσία της Διοίκησης. Αυτή είναι η θέση του διοικητή, ο οποίος καθημερινά καλείται να επιλύσει σημαντικό αριθμό διοικητικών θεμάτων που απασχολούν την Αθωνική Πολιτεία.
Ως στρατιωτικός, ποια θα λέγατε ότι είναι τα κοινά σημεία ενός τάγματος στρατιωτών και ενός «τάγματος» Μοναχών;
Υπάρχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά. Πρώτο θα έλεγα το γεγονός ότι είναι και οι δύο αυστηρά στοχοπροσηλωμένοι. Αυτοί που υπηρετούν την πατρίδα με την ιδιότητα του στρατιωτικού έχουν ως κυρίαρχη και πρωταρχική αποστολή τους την υπεράσπισή της. Βαθιά ριζωμένη στην καρδιά τους είναι η υπηρεσία του συνόλου των πολιτών, προστατεύοντας την πατρίδα από κάθε κίνδυνο. Η ίδια στοχοπροσήλωση υπάρχει και στους Μοναχούς. Είναι βαθιά, πολύ βαθιά προσηλωμένοι στην αγάπη τους προς τον Χριστό, στην αγάπη τους προς την Παναγία, την προστάτιδα του Όρους. Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό που διακρίνω είναι ότι και ο Έλληνας αξιωματικός φορά «ράσο». Και τι εννοώ: το ράσο είναι αυτό που σου επιβάλλει να είσαι ουδέτερος, σου επιβάλλει να είσαι πολύ προσεκτικός σε ό,τι κάνεις, το ράσο επιβάλλει να είσαι δίκαιος και ίσος απέναντι σε όλους τους ανθρώπους. Το ίδιο και ο Μοναχός. Αλίμονο αν ένας αξιωματικός εκδήλωνε τα πολιτικά του φρονήματα, με αποτέλεσμα να δημιουργεί στο εσωτερικό της μονάδας του ομάδες με ανθρώπους αρεστούς και κοντά στον ίδιο, ενώ άλλες απέναντί του. Αυτό δεν το κάνει ποτέ ένας αξιωματικός και δεν το κάνει ποτέ ένας Μοναχός. Πολλά κοινά χαρακτηριστικά λοιπόν, για να καταλήξω στην κοινή αγάπη που έχουν προς τον Θεό και την πατρίδα. Οι αξιωματικοί διατηρούν την προσήλωση στα ιδανικά της πατρίδας και οι Μοναχοί την πίστη στον Θεό, παράλληλα με την αγάπη προς την πατρίδα. Μην ξεχνάμε τον αγώνα που έδωσαν οι Μοναχοί κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, ώστε να μη διεθνοποιηθεί το Άγιον Όρος, αλλά να ενσωματωθεί στην ελληνική επικράτεια. Πολλά, συνεπώς, τα κοινά χαρακτηριστικά και αισθάνομαι τον εαυτό μου ευλογημένο και τυχερό που μου ανατέθηκε αυτήν την περίοδο της ζωής μου να υπηρετήσω το Άγιο Όρος.
Ποιες είναι οι δυσκολίες και ποιες οι προκλήσεις που έχετε να αντιμετωπίσετε ως διοικητής;
Η καθημερινότητα στο Άγιο Όρος είναι από μόνη της δύσκολη. Αν επισκεφθείτε, για παράδειγμα, το νότιο τμήμα και ρωτήσετε έναν Μοναχό ποιο είναι το κυρίαρχο θέμα της καθημερινότητάς του που τον απασχολεί, θα σας απαντήσει ότι είναι η δυσκολία να επικοινωνήσει και να αντιμετωπίσει ένα απρόβλεπτο πρόβλημα. Το Όρος ζει και υπάρχει για περισσότερο από 1.000 χρόνια, και το ερώτημα που μας απασχολεί καθημερινά είναι: τι κάνουμε εμείς σήμερα για να το οδηγήσουμε προς την επόμενη χιλιετία; Κάνουμε όλα αυτά που πρέπει; Βοηθάμε τους Μοναχούς, ώστε πνευματικά να απαλλαγούν από τους υπόλοιπους επηρεασμούς και προβλήματα, ώστε να ασκήσουν τα πνευματικά τους καθήκοντα; Βοηθάμε με τις ενέργειές μας σε θέματα υποδομών και προστασίας του χώρου, ώστε να αντέξει στη φθορά του χρόνου;
Στο Όρος είναι κατασκευασμένη η πρώτη και παλαιότερη «πολυκατοικία» της Ευρώπης: η Μονή Σίμωνος Πέτρας. Μια «πολυκατοικία» η οποία κατασκευάστηκε σε περίοδο που δεν υπήρχαν αντισεισμικοί νόμοι και επαρκής γνώση, ούτε ειδικά υλικά, και όμως αποτελεί ένα θαύμα αρχιτεκτονικής, μια καταπληκτική Μονή που έχει συντηρηθεί μέσα στο χρόνο. Την αναφέρω ως παράδειγμα και όπως αυτή είναι το σύνολο των Ιερών Μονών που αποτελούν θαύματα αρχιτεκτονικά, πολιτιστικά, παραδοσιακά, ιστορικά, πνευματικά. Μας απασχολούν οι ενέργειες που απαιτούνται για να διατηρήσουμε και να στηρίξουμε, όχι μόνον αυτήν τη Μονή αλλά και όλες τις υπόλοιπες, για να συντηρήσουμε τους θησαυρούς του Αγίου Όρους, για να συνεχίσει να αποτελεί το στολίδι και το Φάρο της Ορθοδοξίας.
Τα παραπάνω ζητήματα απασχολούν τη Διοίκηση αλλά και το σύνολο της κυβέρνησης, η οποία διά του πρωθυπουργού και μέσω του Υπουργείου Εξωτερικών, ως του αρμόδιου, έχουν εκπονήσει έναν δεκαετή σχεδιασμό για την προστασία του Όρους, ο οποίος σύντομα θα ανακοινωθεί από τον ίδιο τον πρωθυπουργό.
Συνεπώς, είναι σημαντικές οι προκλήσεις και έχουμε να αντιμετωπίσουμε διάφορα θέματα. Κυρίαρχο ζήτημα, σε ό,τι αφορά τις υποδομές, είναι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής: είτε είναι πλημμύρες είτε πυρκαγιές είτε σεισμοί είτε οποιοδήποτε άλλο φυσικό φαινόμενο.
Το Άγιο Όρος πνευματικά υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ποιος είναι ο ρόλος σας στη διατήρηση και στη σύσφιξη αυτής της σχέσης;
Όταν ανέλαβα τα καθήκοντά μου πήρα την ευχή του οικουμενικού πατριάρχη, όπως και του αρχιεπισκόπου μας. Βλέπω τακτικά τον πατριάρχη. Στο Οικουμενικό Πατριαρχείο υπάρχει μια επιτροπή υπεύθυνη για τα θέματα του Αγίου Όρους. Επικοινωνώ μαζί τους τακτικά, διότι μας ενώνει η κοινή μας αγάπη και το ενδιαφέρον για το Όρος.
Ζούμε σε μια εποχή και και σε μια περιοχή με έντονη γεωπολιτική αστάθεια. Ποιος είναι ο ρόλος του Όρους σε αυτό το περιβάλλον;
Το Άγιο Όρος πρέπει να κρατηθεί -και κρατιέται- μακριά από την πολιτική. Σε ό,τι αφορά τη γεωπολιτική του επίδραση, είναι τεράστια, και γι’ αυτό διαχρονικά υπήρχε και υπάρχει προσπάθεια να πάρει το Όρος μια μορφή η οποία είναι μακριά από την αποστολή του. Η αλήθεια είναι ότι στην εποχή που ζούμε η αστάθεια και η αβεβαιότητα χαρακτηρίζουν τη γεωγραφική περιοχή μας. Κανείς δεν πίστευε πριν από μερικά χρόνια ότι στο κέντρο της Ευρώπης θα είχαμε έναν πόλεμο. Κι έχουμε έναν πόλεμο εδώ και τρία χρόνια. Κανείς δεν πίστευε ότι στη Μέση Ανατολή θα είχαμε ξανά πόλεμο. Βλέπουμε επίσης την αστάθεια στη Συρία, στη Λιβύη, καθώς και τις προσπάθειες της Τουρκίας να εργαλειοποιήσει πολλά θέματα και να ανακηρυχθεί γεωπολιτικός «παίκτης» στην περιοχή. Όλα αυτά τα παρακολουθούμε ως έθνος με μεγάλη προσοχή, προσπαθώντας παράλληλα να αφήσουμε το Άγιο Όρος μακριά από τη γεωπολιτική τοξικότητα.
Το Άγιο Όρος, αν εξακολουθεί να υπάρχει στη θέση του αλώβητο και περήφανο και να λειτουργεί ως «Φάρος της Ορθοδοξίας», είναι γιατί παραμένει μακριά από τις αντιπαραθέσεις και τις τοξικές καταστάσεις που υπάρχουν στην κοινωνία. Αν οι Μοναχοί μας και εμείς που το υπηρετούμε εμπλακούμε σε τέτοιες καταστάσεις, θα χάσει το Όρος το χαρακτήρα του. Περισσότεροι από διακόσιες χιλιάδες άνθρωποι κάθε χρόνο το επισκέπτονται, γιατί θέλουν να ξεφύγουν από τα καθημερινά, να βρουν ηρεμία και απάντηση στα πνευματικά ερωτήματα που τους απασχολούν. Αυτό αναζητούν στο Άγιο Όρος. Αν εμείς το μετατρέψουμε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση της τοξικότητας που υπάρχει στο κοσμικό περιβάλλον, θα το επηρεάσουμε. Γι’ αυτό, το Όρος, μέσα σε αυτήν την περίοδο της αβεβαιότητας, της αστάθειας και της γεωπολιτικής αντιπαλότητας στέκεται πάνω από όλα άσπιλο, αμόλυντο, άφθαρτο.
Πώς συμβάλλετε στη διατήρηση της ανεκτίμητης πολιτιστικής κληρονομιάς και των θησαυρών που βρίσκονται στις Μονές;
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό έχει δύο σκέλη, σε σχέση με την εμπλοκή της διοίκησης στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το πρώτο είναι ότι το σύνολο των Μονών συμμετέχουν στην προσπάθεια της κυβέρνησης για ένταξη σε έργα χρηματοδοτούμενα από την Ευρώπη για τη συντήρηση, τη διατήρηση και την προβολή τους. Είναι σε εξέλιξη διεργασίες μέσω των οποίων έχουν καταγραφεί όλα τα ανεκτίμητης αξίας έργα τα οποία, ψηφιοποιούνται, συντηρούνται και αναδεικνύονται, τόσο με εθνικά όσο και με κοινοτικά κονδύλια. Το δεύτερο σκέλος είναι ότι επειδή ακριβώς το Άγιο Όρος παραμένει διασυνδεδεμένο, σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, με κάθε τι πολιτιστικό, απαιτείται ο συντονισμός αυτών των δράσεων, οι οποίες ρυθμίζονται από την Ιερά Κοινότητα, σε συνεργασία με τη διοίκηση. Σας αναφέρω παραδείγματα: ολοκληρώθηκε πριν από λίγο καιρό, στο λαογραφικό μουσείο της Γενεύης, έκθεση η οποία συμπεριλάμβανε στοιχεία του Αγίου Όρους. Το 2027 θα διοργανωθεί στο Λούβρο έκθεση όπου θα εκτεθούν κειμήλια του Όρους, και έχουν ήδη πραγματοποιηθεί συναντήσεις με την πρέσβειρα της Γαλλίας και την πρόεδρο του μουσείου. Δεν υπάρχει πανεπιστήμιο παγκοσμίως που να μην είναι διασυνδεδεμένο με το Άγιο Όρος. Η Ακαδημία Αθηνών πρόσφατα βράβευσε το Άγιο Όρος και Μοναχούς για την εξαιρετική προσφορά τους στον τομέα των γραμμάτων. Υπάρχει λοιπόν μια έντονη κινητικότητα σε κάθε πολιτιστικό τομέα, την οποία η Ιερά Κοινότητα συντονίζει σε συνεργασία με τη Διοίκηση, με τον καλύτερο τρόπο. Οι δράσεις αυτές πρέπει να πραγματοποιούνται με πολύ μεγάλη προσοχή και σύνεση, γιατί οφείλουμε να προστατεύουμε τα εκθέματα που διατηρούνται για αιώνες.
Ποια είναι τα διδάγματα για την οικονομία από την οργάνωση της οικονομίας του Αγίου Όρους;
Καλό είναι, όχι μόνον ο επιχειρηματικός κόσμος, αλλά όλοι μας να διδαχθούμε από τον τρόπο που είναι οργανωμένες οι Μονές. Λειτουργούν με ένα απόλυτο και εξαιρετικό σύστημα ανάθεσης αποστολής, παρακολούθησης της αποστολής, ανατροφοδότησης, ώστε να εντοπισθούν οι αδυναμίες, για να διορθωθούν και να ενισχυθούν τα θετικά σημεία. Όλα αυτά, μέσα σε ένα πολύ σφιχτό οικονομικό πλαίσιο και κάτω από ένα ασφυκτικά κλειστό χρονοδιάγραμμα, που βεβαίως προϋποθέτουν την ύπαρξη διοίκησης και ηγεσίας με σωστούς στόχους. Και όλα τα παραπάνω βεβαίως, εντός ενός πλαισίου όπου κυριαρχούν αυστηρά η πνευματικότητα και η προσήλωση στα μοναχικά - ησυχαστικά καθήκοντα και αποστολή τους. Ηγεσία η οποία κατανοεί ότι η Μονή πρέπει να είναι αυτάρκης σε ορισμένα θέματα. Έτσι λοιπόν, κάθε Μονή προβάλλει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της (π.χ. μία Μονή βρίσκεται πολύ κοντά σε ένα δάσος από καστανιές, συνεπώς φροντίζει να εκμεταλλευτεί τα κάστανα ή και το μέλι ή το ξύλο από τις καστανιές) και αρχίζει να δρομολογεί τις δραστηριότητές της. Φροντίζει να αποκτήσουν οι Μοναχοί ειδικές γνώσεις, ώστε να μπορούν μόνοι τους να αξιοποιούν τα ιδιαίτερα αυτά χαρακτηριστικά. Μήπως πρέπει να μπορούμε μόνοι μας να συσκευάζουμε το προϊόν που παράγουμε, τι απαιτείται για να το κάνουμε; Μήπως να δημιουργήσουμε και μια ετικέτα τέτοια ώστε να προβάλλει το Όρος και παράλληλα τα χαρακτηριστικά τού προϊόντος; Πραγματοποιείται, λοιπόν, μια καθετοποιημένη λειτουργία της παραγωγής του μελιού. Αν δείτε τα ξυλουργεία των Μονών και τα αριστουργήματα τα οποία κατασκευάζουν, θα εκπλαγείτε. Τα κατασκευάζουν Μοναχοί οι οποίοι είναι κυρίως αυτοδίδακτοι. Το Άγιο Όρος έχει παράδοση και στην αγιογραφία. Κάθε Μονή, λοιπόν, φροντίζει να αναδείξει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της και να τα δρομολογήσει με τρόπο ο οποίος θα της αποδώσει έσοδα για τη συντήρησή της.
Υπάρχει η έννοια του κέρδους και της ανάπτυξης;
Η έννοια του κέρδους υπάρχει μόνον στην ικανοποίηση της ανάγκης που νιώθουν οι Μοναχοί, πρώτον για να μπορούν να υποστηρίξουν τους επισκέπτες πιστούς οι οποίοι έρχονται στο Όρος με σκοπό να προσευχηθούν και, δεύτερον, για να μπορέσουν να συντηρήσουν τη Μονή τους. Πώς θα λειτουργήσει ένας οργανισμός όπως μια Μονή, που διαθέτει περίπου ογδόντα με εκατό μεγάλες και μικρές εγκαταστάσεις; Πώς θα τις λειτουργήσει αυτές;
Υπάρχει στατιστική καταγραφή των οικονομικών στοιχείων;
Έχει συσταθεί εδώ και πολλά χρόνια το Κέντρο Διατήρησης Αγιορείτικης Κληρονομίας (ΚΕΔΑΚ), μια κρατική υπηρεσία, ένας οργανισμός, πρόεδρος του οποίου είναι ο εκάστοτε υφυπουργός Μακεδονίας Θράκης (του Υπουργείου Εσωτερικών), με αντιπρόεδρο τον εκάστοτε διοικητή και μέλη από την πανεπιστημιακή κοινότητα και το Υπουργείο Πολιτισμού. Σκοπός του οργανισμού αυτού είναι να εξασφαλίζει πως ό,τι γίνεται στο Άγιο Όρος παραμένει στο πνεύμα της αγιορείτικης κληρονομιάς, με σκοπό τη διατήρησή της. Το ΚΕΔΑΚ παρακολουθεί τα στατιστικά στοιχεία προόδου, επιδοτήσεων και απορροφήσεων κατά έτος, έργο και τομέα. Τα στοιχεία αυτά παρακολουθούνται επίσης από τις Μονές.
Εξαιρετικά μεγάλος είναι ο αριθμός πτυχιούχων Μοναχών, οι οποίοι, εκτός από τα πνευματικά και μοναχικά τους καθήκοντα, μετέχουν σε επιτροπές που παρακολουθούν και εισηγούνται καινοτόμους λύσεις σε πολλούς τομείς: π.χ. τη χρήση του νερού ή του ανέμου για παραγωγή ρεύματος, βιολογικούς τρόπους παρακολούθησης των καλλιεργειών κ.ά. Το Όρος, σε πάρα πολλά ζητήματα, είναι προσηλωμένο στην παράδοση με μια θαυμαστή ισορροπία με την πρόοδο, ώστε να ακολουθούνται καινοτόμοι επιλογές στη διαχείριση σύγχρονων προβλημάτων, όπως για παράδειγμα η αντιμετώπιση των κλιματικών απειλών.
Πώς αισθάνεστε όταν βρίσκεστε στο Άγιο Όρος;
Το θεωρώ τεράστια τιμή. Το θεωρώ ευλογία. Κάποιοι με ρωτούν «πώς θέλετε να σας αποκαλούμε; Αρχηγό, στρατηγό, υπουργό;», και η απάντησή μου είναι ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη τιμή από το να είσαι διοικητής του Αγίου Όρους. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη τιμή από το να υπηρετείς. Το «εγώ» σου υποτάσσεται στο γενικό καλό, στο γενικό σύνολο. Σημαίνει ότι θέτεις ως προτεραιότητα κάποιον στόχο, ο οποίος είναι μεγάλος. Το να καθορίζουμε οράματα και να υλοποιούμε στόχους, μας δίνει δύναμη και ενέργεια. Οι άνθρωποι γερνούν αν πάψουν να έχουν όνειρα και στόχους. Δεν υπάρχει ωραιότερο από το να βρίσκεσαι στο Όρος, ένα χώρο καθαγιασμένο, λευκό, καθαρό. Όλα είναι πιο ξεκάθαρα όταν έρχεσαι σε επαφή με ανθρώπους που τους έχει «αγγίξει» ο Θεός και βλέπουν τα πράγματα διαφορετικά. Αν την περίοδο που θα είμαι διοικητής καταφέρω να βάλω ενα λιθαράκι στην προσπάθεια να διατηρήσει το Όρος το φως του, να παραμείνει Φάρος της Ορθοδοξίας, θα είμαι πολύ υπερήφανος.
