Γράφει ο Γιώργος Κουρμούσης
Σημερινή κατάσταση: υπέρογκο εξωτερικό και δημόσιο χρέος, αλόγιστες κρατικές και ιδιωτικές δαπάνες, τεράστια ελλείμματα, υποβάθμιση της ιδιωτικής ζωής, κρίση αρχών και αξιών, αναξιοκρατία, καταχρήσεις, οκνηρία, δημαγωγία, λασπολογία, εκβιασμοί, παντελής έλλειψη ιδανικών και οραμάτων, κρίση, απόγνωση, κίνδυνος... Και το μυαλό μου γυρίζει σε άλλους μακρινούς καιρούς είκοσι περίπου αιώνες πίσω...
Βέβαια, παρά τη γνωστή ρήση του Hegel περί της Ιστορίας και παρά τις οποιεσδήποτε μεταβολές στις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, στη νοοτροπία και το χαρακτήρα των ανθρώπων, στο περιβάλλον κ.λπ. διά μέσου των αιώνων, η Ιστορία παράγει και αναπαράγει τα ίδια γεγονότα και καταγράφει περιόδους που παρουσιάζουν εκπληκτικές ομοιότητες μεταξύ τους, αν και τις χωρίζουν αιώνες.
Αν συγκρίνουμε π.χ. την εποχή της Ελλάδος τον 4o π.Χ. αιώνα, που συμπίπτει με την άνοδο του Φιλίππου Β΄ των Μακεδόνων και πατέρα τού Μεγάλου Αλεξάνδρου, με τη σημερινή εποχή στη χώρα μας, βρίσκουμε εκπληκτικές ομοιότητες και αναλογίες.
Η ανεπανάληπτη «χρυσή» εποχή του Περικλέους έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί και στο διάστημα 350 - 338 π.Χ. πολλά γεγονότα προκάλεσαν την πτώση του απαράμιλλου αρχαίου ελληνικού κόσμου και την ταυτόχρονη άνοδο του μακεδονικού κράτους, που μέσα σε λίγο διάστημα κατέκτησε όλες τις ελληνικές πόλεις.
Οι τρεις σπουδαίες πόλεις της εποχής εκείνης, η Αθήνα, η Σπάρτη και η Θήβα, μπήκαν στο περιθώριο της Ιστορίας, η δε μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.) ρίχνει τη θλιβερή αυλαία της τελευταίας πράξης τής μέχρι τότε λαμπρής και ένδοξης ιστορίας των πόλεων αυτών. Θα σταθώ (κυρίως) στην Αθήνα, το πάλαι ποτέ «Κλεινόν Άστυ», στην οποία και εγώ τώρα ζω.
Πολλοί ιστορικοί αποδίδουν τα αίτια της παρακμής της, και γενικότερα του αρχαίου κλασικού κόσμου, κυρίως: (α) στην επίδραση των δημαγωγών, (β) στον Πελοποννησιακό Πόλεμο (431 -404 π.Χ.) και στις συνέπειές του, (γ) στην έλλειψη μεγάλων προσωπικοτήτων, (δ) στην έλλειψη εθνικής συνείδησης, (ε) στη φυσιολογική παρακμή ενός πολιτισμού και ενός λαού, που δίνει τη θέση του σε κάτι νεότερο, δυναμικότερο και ισχυρότερο και (στ) στη διασπάθιση του δημοσίου χρήματος υπό μορφή μισθών, επιδομάτων και χορηγήσεων, με αποτέλεσμα να καταντήσει ο Αθηναίος πολίτης φυγόπονος, αργόσχολος, αργόμισθος και τρόφιμος των δημοσίων ταμείων.
Θα περιοριστώ στην τελευταία εκδοχή, γιατί τη βρίσκω πιο σοβαρή, αλλά και γιατί με απασχόλησε και ως οικονομολόγο, αν θέλετε, μιας και η ακατάσχετη και ανεξέλεγκτη διανομή χρήματος στο λαό χωρίς κανένα αντάλλαγμα εργασίας, συνήθως οδηγεί στην καταστροφή.
Οι υλικές δυνάμεις και οι ηθικές αξίες των Αθηναίων (και των άλλων Ελλήνων) αναλίσκονταν κατά την εποχή εκείνη σε εσωτερικές διαμάχες και σε μικροπολιτικές, όπου δέσποζε το τοπικό και ατομικό συμφέρον, που ενείχε και το δόλο, την απιστία, τη συκοφαντία, τη δωροδοκία, ακόμα και την εθνική προδοσία! Οι πλούσιοι που αποκτούσαν χρήματα με σκοτεινές, συνήθως, διαδικασίες, έκτιζαν μεγαλοπρεπείς κατοικίες και εκεί περνούσαν τον καιρό τους με πάσης φύσεως απολαύσεις, αδιαφορώντας για τα κοινά και προσπαθώντας παράλληλα να διαφεύγουν με κάθε τρόπο από τις φορολογικές επιβαρύνσεις και άλλες οικονομικές υποχρεώσεις.
Στην Εκκλησία του Δήμου δεν πήγαιναν όπως άλλοτε για συζήτηση επί των κοινών οι εύποροι και οι μορφωμένοι, γιατί απέφευγαν συστηματικά την οχλαγωγία, το συγχρωτισμό με τον απλό λαό και αυτό που λέγεται δημόσιος βίος. Δεν ενδιαφέρονταν για τις δημόσιες υπηρεσίες (λειτουργίες), οι οποίες σιγά-σιγά κατελήφθησαν από πληρωμένους εγκάθετους, ανεπάγγελτους, άσχετους και απαίδευτους πολίτες των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων.
Η συμμετοχή στα κοινά δεν εθεωρείτο πια καθήκον κάθε «καλού κ' αγαθού» πολίτη. Από τότε μάλιστα που καθιερώθηκε και ο εκκλησιαστικός μισθός, το μεγαλύτερο μέρος της Εκκλησίας του Δήμου αποτελείτο από άνεργα και απαίδευτα άτομα, που ενδιαφέρονταν μόνο για το μίσθιον και την προβολή τους και δεν ήθελαν ή δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τα μεγάλα και εθνικά προβλήματα της εποχής τους ούτε να κατευθύνουν σε υψηλότερες ηθικές αρχές και αξίες την πολιτική της πόλης-κράτους. Συνήθως παρασύρονταν σε αποφάσεις που προέρχονταν από το προσωπικό τους συμφέρον, το υλικό όφελος ή τη γοητεία των επιτήδειων ρητόρων και δημαγωγών.
Επίσης, οι Αθηναίοι δεν κατέχονταν πια από τον παλιό ενθουσιασμό για την εκπλήρωση των καθηκόντων τους προς την πατρίδα. Η στρατιωτική θητεία αποφευγόταν συστηματικά με πρόσχημα ασθένεια, ανικανότητα, προστασία της οικογένειας κ.λπ. και για τις πολεμικές τους ανάγκες άρχισαν να χρησιμοποιούν αμφίβολης ποιότητας και σκοτεινής προέλευσης μισθοφόρους, που κόστιζαν πολύ.
Το πατριωτικό συναίσθημα είχε φθαρεί και η έννοια των δημοκρατικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων είχε παραμορφωθεί.
Η φαυλοκρατική δημαγωγία, με κίνητρα την ικανοποίηση προσωπικών παθών και ιδιοτελών συμφερόντων, παρέσυρε σε συκοφαντίες, λασπολογίες, λοιδορίες, παραχαράξεις, ψευδορκίες και εκβιασμούς και εξέτρεφε τα ταπεινότερα ένστικτα των πολιτών. Οι ασυνεπείς και άδικες αποφάσεις των δικαστηρίων, οι δωροδοκίες, η εξαγορά συνειδήσεων, οι πλαστογραφίες και οι κλοπές του δημοσίου χρήματος ήταν τα πιο συνηθισμένα φαινόμενα στο Δήμο την εποχή εκείνη.
Ενώ οι τίμιοι και εργατικοί πολίτες εξαντλούνταν από την εξοντωτική φορολογία και τις υποχρεωτικές τακτικές και έκτακτες εισφορές για τις ανάγκες της πόλης, ο Δήμος διασπάθιζε το δημόσιο χρήμα αλόγιστα σε έργα βιτρίνας, αλλά κυρίως για να πληρώνει και να συντηρεί αργόσχολους, ανεπαρκείς και άσχετους λειτουργούς του.
Πάρα πολλά χρήματα δίνονταν και στα «θεωρικά». Ο περίφημος αυτός θεσμός των θεωρικών αφορούσε στα τεράστια ποσά που χορηγούσε η πόλη, ήδη από τον Ε΄ αιώνα για τη δωρεάν είσοδο των φτωχών στο θέατρο (κάτι σαν τη σημερινή Εργατική Εστία) στις μεγάλες γιορτές. Γιατί, αφού το θέατρο είχε μορφωτικό σκοπό για τους προγόνους μας, δεν θα έπρεπε να αποκλείονται από αυτό οι άποροι, που δεν μπορούσαν να πληρώσουν το «δυόβολο» (δύο οβολοί), που ήταν το αντίτιμο του εισιτηρίου, όσο ένα μεροκάματο δηλαδή. Πολύ γρήγορα, όμως, ο θεσμός επεκτάθηκε και για γιορτές χωρίς θεάματα, με ευρύτερο στόχο να δώσει τα μέσα στους φτωχούς (και απαίδευτους) να περάσουν μια μέρα χωρίς εργασία! Κατά τον Δ΄ αιώνα οι περιπτώσεις διανομής θεωρικών έγιναν τόσο πολλές, ώστε άρχισαν πλέον να διατίθενται τόσο άκριτα και αδιάκριτα όλα τα περισσεύματα των διαφόρων ταμείων χωρίς αντάλλαγμα εργασίας. Έτσι, όταν κάποτε παρουσιάστηκε η ανάγκη άμυνας της πόλης από εχθρική προσβολή, όλα τα ταμεία βρέθηκαν άδεια!
Αν λάβουμε δε υπόψη ότι η άφρων αυτή οικονομική πολιτική της Αθήνας συνέπεσε και με τον πόλεμο κατά του Φιλίππου και την εξάντληση των αργυρωρυχείων του Λαυρίου, η στέρηση της πόλης από τα αναγκαία στρατιωτικά μέσα, εξαιτίας της προηγούμενης τραγικής οικονομικής κατάστασης, δίκαια θεωρήθηκε η κυριότερη αιτία της πτώσης της Αθήνας και συνακόλουθα όλου του αρχαίου ελληνικού κόσμου.
Και τότε, βέβαια, κατακτητής ήταν ο Φίλιππος, που ένωσε την Ελλάδα, η οποία με αρχηγό-στρατηγό τον Αλέξανδρο έφτασε (πλην Λακεδαιμονίων) στα πέρατα της γης, επηρεάζοντας σημαντικά και την πολιτισμική της εξέλιξη, σήμερα ποιος θα είναι ο νέος κατακτητής και πώς θα γλυτώσουμε από αυτόν;
Αναδημοσίευση από το τεύχος 892 του "adbusiness".
