Του Δημήτρη Μάρδα*
Με το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πόλεμου δημιουργήθηκε μαζί με το «Διεθνές Νομισματικό Ταμείο» και η «Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου», η γνωστή μας GATT.
H GATT δεν ήταν οργανισμός αλλά ένα γραφείο στο πλαίσιο του ΟΗΕ με έναν και μοναδικό στόχο: Την απελευθέρωση του παγκόσμιου εμπορίου διαχρονικά από μέτρα δασμολογικού και μη δασμολογικού χαρακτήρα (ήτοι διοικητικών μέτρων παρεμπόδισης-περιορισμού-φραγμών των εισαγωγών). Η πρωτοβουλία αυτή αφορούσε όμως μόνο στα κράτη εκείνα που θα συμφωνούσαν με τον εν λόγω στόχο. Κοινός παρονομαστής στην προσπάθεια αυτή ήταν η συνεννόηση ανάμεσα σε κυβερνήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η GATT από το 1954, μετά τον «Γύρο της Γενεύης», ο οποίος προετοίμασε το έδαφος για τους επόμενους γύρους διαπραγματεύσεων, αρχίζει μια γενναία πρωτοβουλία στο συγκεκριμένο θέμα. Έτσι το 1961 έχουμε την πρώτη σημαντική προσπάθεια πολυμερών διαπραγματεύσεων τον «Γύρο του Dillon» με τη συμμετοχή 26 κρατών. Τα αποτελέσματά του δεν ήταν θεαματικά, αλλά λειτούργησαν ψυχολογικά θετικά. Αυτός ο γύρος κατέληξε σε μια μείωση των δασμών εισαγωγής κατά μέσο όρο κατά 7% το 1962, αλλά μόνο στα βιομηχανικά προϊόντα.
Το 1962 έρχεται ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, ο John Kennedy και προτείνει αρχικά στην ΕΟΚ, μια νέα μείωση των δασμών εισαγωγής κατά 50%. Αρχίζει ένας νέος πολυμερής γύρος διαπραγματεύσεων υπό την GATT ο «Γύρος του Kennedy» (1963-67, ονομασία προς τιμήν του δολοφονηθέντος προέδρου) με στόχο τη θεαματική μείωση των δασμών εισαγωγής κατά 50%. Οι προτάσεις με αποδέκτες 62 κράτη αφορούσαν πάλι στα βιομηχανικά προϊόντα. Κατέληξαν σε μειώσεις δασμών στο 35% κατά μέσο όρο, με περίοδο εφαρμογής από το1967 ως το 1972.
Εν μέσω νομισματικής και πετρελαϊκής κρίσης, κατά την έναρξη της δεκαετίας το 1970 τα κράτη, δεν κλείνουν τα σύνορά τους, όπως έγινε το 1929, αλλά τολμούν να τα ανοίξουν ακόμη περισσότερο. Η Ιαπωνία αναλαμβάνει πρωτοβουλία με σκοπό την νέα απελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου, όχι μόνο από δασμούς εισαγωγής αλλά και από μέτρα μη δασμολογικής προστασίας.
Έτσι έχουμε τον «Γύρο του Τόκυο» (1973-79), όπου οι κυβερνήσεις 102 κρατών μετά από διαπραγματεύσεις καταλήγουν σε μια μείωση των δασμών εισαγωγής κατά 33% κατά μέσο όρο για την περίοδο 1980-1986. Επίσης υπογράφουν σειρά πρωτοκόλλων που περιορίζουν τις αυθαιρεσίες στο θέμα της επιβολής μέτρων μη δασμολογικού χαρακτήρα.
Με την λήξη του γύρου αυτού, έρχονται κάποιες κυβερνήσεις νεοβιομηχανικών και αναπτυσσομένων κρατών ζητώντας την μεγαλύτερη συμμετοχή τους στην όλη αυτή προσπάθεια. Πάλι μεσώ της GATT οργανώνεται ένας τολμηρός γύρος ο «Γύρος της Ουρουγουάης» με διαπραγματεύσεις που διήρκεσαν οκτώ περίπου χρόνια (1986-1994) και συμμετέχοντες 123 οντότητες (κράτη, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις κ.λπ).
Με τη λήξη των διαπραγματεύσεων οδηγείται ο πλανήτης όχι μόνο στον περιορισμό της προστασίας στο χώρο των βιομηχανικών προϊόντων αλλά σε νέους τομείς. Έτσι εντάσσονται οι υπηρεσίες και τα αγροτικά προϊόντα στην τάση του ανοίγματος των αγορών. Παράλληλα αποφασίζονται μέτρα για τα Πνευματικά Δικαιώματα και το Εμπόριο-Επενδύσεις. Η GATT αντικαθίσταται από έναν οργανισμό τον «Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου» (ΠΟΕ).
Στο σύνολο των αρμοδιοτήτων του ΠΟΕ εντάσσεται και ένας μηχανισμός διαιτησίας με στόχο την ομαλή ρύθμιση των διαφορών των κρατών σε θέματα εμπορίου. Όλο και περισσότερα κράτη συμμετέχουν στην προσπάθεια συνεννόησης - συναίνεσης με σκοπό το άνοιγμα της παγκόσμιας αγοράς.
Βέβαια αν και οι κυβερνήσεις συμφωνούν σε ένα μεγάλο σύνολο θεμάτων, οι αντιδράσεις το κόσμου και ιδίως των νέων αυξάνονται εναντίον της παγκοσμιοποίησης. Μετά από περιπέτειες αρχίζει ένας τελευταίος πολυμερής γύρος διαπραγματεύσεων ο «Γύρος της Ντόχα» (1996-08, με συμμετέχοντες 164 κράτη και ένα σύνολο οργανώσεων). Οι διαπραγματεύσεις όμως βαλτώνουν.
Οι κυβερνήσεις διαπιστώνουν ότι η συνεννόηση σε πολυμερές επίπεδο γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Έτσι αρχίζουν διμερείς διαπραγματεύσεις (π.χ. ανάμεσα σε ΕΕ και Καναδά) που επιδιώκουν όμοιους στόχους με τις προηγούμενες προσπάθειες.
Και ενώ εδώ και μισό αιώνα παλεύουν οι πάντες να οδηγηθούν σε ένα καθεστώς συνεννόησης και επίλυσης των όποιων προβλημάτων μέσω του ΠΟΕ ή διμερώς με συζητήσεις και συναινέσεις (π.χ. βλ. VER’s – Εθελούσιοι Περιορισμοί Εισαγωγών), έρχεται ο πρόεδρος Τραμπ και δυναμιτίζει τα πάντα με τις μονομερείς του αποφάσεις.
Πράγματι, οι ΗΠΑ έχουν ένα έλλειμμα στο εμπορικό τους ισοζύγιο τα τελευταία χρόνια στα αγαθά όμως μόνο (ενώ στις υπηρεσίες έχουν πλεόνασμα) της τάξης του 850-900 δις δολαρίων. Το έλλειμμα αυτό ως ποσοστό του ΑΕΠ κείται γύρω στο 3,5-3,8% . Να σημειωθεί ότι το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου της Ελλάδας ανέρχεται στο 14% του ΑΕΠ. Και ενώ όφειλε η Αμερικανική κυβέρνηση να ακολουθήσει τους κανόνες που με κόπο και αίμα κατακτήθηκαν, γύρισε τον πλανήτη σε καταστάσεις πριν το 1960.
Οι μηχανισμοί διευθέτησης των προβλημάτων στο χώρο του παγκόσμιου εμπορίου λειτουργούν εδώ και χρόνια, επιτρέποντας από την άλλη πολιτικές προστασίας, που μπορούν να επιβληθούν προσωρινά από χώρες που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα προβλήματα στις διεθνείς εμπορικές τους συναλλαγές. Όλα όμως απαιτούν την παγκόσμια συνεννόηση, που ανατράπηκε με την αψυχολόγητη πολιτική Τραμπ.
*Καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του ΑΠΘ
π. Αν. Υπουργός Οικονομικών και Υφ/γός Εξωτερικών.
