Η γήρανση του πληθυσμού σε συνδυασμό με ευάλωτα συνταξιοδοτικά συστήματα απειλεί να σπρώξει εκατομμύρια Ευρωπαίους σε συνθήκες φτώχειας τα επόμενα χρόνια. Η Πέτρα Χίλκεμα, επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Αρχής Ασφαλίσεων και Επαγγελματικών Συντάξεων (ΕΑΑΕΣ), προειδοποιεί σε συνέντευξή της στο Politico για τον κίνδυνο που αντιμετωπίζουν οι συντάξεις, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προετοιμάζει μέτρα για να αντιμετωπίσει αυτή την πρόκληση.
Σύμφωνα με την Χίλκεμα, το πρόβλημα δεν είναι θεωρητικό· η κατάσταση επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου. Η ΕΑΑΕΣ, τμήμα του Ευρωπαϊκού Συστήματος Χρηματοπιστωτικής Εποπτείας, λειτουργεί ως ανεξάρτητος φορέας που παρέχει συμβουλές στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η τάση είναι ξεκάθαρη: οι Ευρωπαίοι ζουν περισσότερο, οι γεννήσεις μειώνονται και ο αριθμός των εργαζομένων που μπορούν να στηρίξουν μέσω εισφορών τους συνταξιούχους μειώνεται δραματικά. Μέσα σε μόλις τέσσερις δεκαετίες, η αναλογία θα πέσει στον 1,5 εργαζόμενο ανά συνταξιούχο, δηλαδή στο μισό από ό,τι ισχύει σήμερα.
Παράδοση και κόστος
Η Ευρώπη βασίζεται παραδοσιακά σε κρατικά συστήματα συντάξεων για να εξασφαλίσει αξιοπρεπή διαβίωση στην τρίτη ηλικία. Ωστόσο, το μοντέλο αυτό γίνεται όλο και πιο ακριβό. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής σημαίνει περισσότερα χρόνια συνταξιοδότησης, ενώ οι μειωμένες γεννήσεις συρρικνώνουν τη βάση των εισφορών. Το αποτέλεσμα είναι ένα εκρηκτικό μείγμα που επιβαρύνει υπέρμετρα τους φορολογούμενους.
Η ΕΑΑΕΣ επισημαίνει ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο το ύψος των συντάξεων, αλλά και την έλλειψη μηχανισμών έγκαιρης ενημέρωσης των πολιτών. Έτσι, πολλοί εργαζόμενοι φτάνουν κοντά στη συνταξιοδότηση χωρίς να γνωρίζουν πόσο χαμηλό θα είναι το εισόδημά τους.
Επιπλέον, οι ανάγκες για υγειονομική περίθαλψη, μακροχρόνια φροντίδα και υποστήριξη ηλικιωμένων αυξάνουν το δημοσιονομικό βάρος, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο. Οι διαφορές μεταξύ των χωρών είναι εντυπωσιακές: οι σκανδιναβικές κοινωνίες επωφελούνται από πολυεπίπεδα συστήματα – κρατική σύνταξη, επαγγελματικά ταμεία και ιδιωτικά επενδυτικά προϊόντα – ενώ χώρες της Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από κρατικές συντάξεις, οι οποίες είναι συγκριτικά χαμηλές. Το αποτέλεσμα είναι δραματικές ανισότητες ανάμεσα στους συνταξιούχους του Βορρά και του Νότου.
Μέτρα από την ΕΕ
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζει ένα ολοκληρωμένο πακέτο για να αντιμετωπίσει τη δημογραφική και οικονομική πρόκληση γύρω από το Ασφαλιστικό. Προβλέπονται ψηφιακοί λογαριασμοί συνταξιοδότησης, πίνακες αναμενόμενων ωφελειών και φορολογικά κίνητρα για ενίσχυση της αποταμίευσης. Κεντρικό στοιχείο είναι η αυτόματη εγγραφή όλων των εργαζομένων σε επαγγελματικά ταμεία συντάξεων, κάτι που έχει ήδη αποδώσει σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιταλία και η Πολωνία.
Πολιτικές προκλήσεις
Οι συντάξεις παραμένουν ένα από τα πιο εκρηκτικά πολιτικά ζητήματα στην Ευρώπη. Στη Γαλλία και στη Γερμανία, οι μεταρρυθμίσεις έχουν προκαλέσει έντονες κοινωνικές και πολιτικές αντιδράσεις, αποδεικνύοντας ότι η μετάβαση σε ένα μεικτό σύστημα δεν θα είναι εύκολη υπόθεση. Οι κυβερνήσεις πρέπει να ισορροπήσουν μεταξύ βιωσιμότητας και κοινωνικής συνοχής, καθώς κάθε αλλαγή θεωρείται πλήγμα στο κοινωνικό συμβόλαιο.
Η Χίλκεμα επισημαίνει ότι η στιγμή είναι κρίσιμη: η κρίση βαθαίνει και οι αριθμοί είναι αμείλικτοι, αλλά οι συντάξεις μπορούν ταυτόχρονα να λειτουργήσουν ως μοχλός για επενδύσεις και ανάπτυξη. Αν δεν ληφθούν μέτρα, η φτώχεια στην τρίτη ηλικία και οι ανισότητες μεταξύ χωρών θα αυξηθούν, ενώ οι κρατικοί προϋπολογισμοί θα δεχτούν τεράστιες πιέσεις. Αν όμως εφαρμοστούν οι προτάσεις της Κομισιόν, μπορεί να δημιουργηθεί μια νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική συντάξεων, που θα συνδυάζει αξιοπρέπεια για τους ηλικιωμένους και σταθερότητα στις αγορές.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια δύσκολη αλλά αναπόφευκτη απόφαση: είτε θα προχωρήσει σε ένα υποχρεωτικό αποταμιευτικό σύστημα για τους εργαζόμενους, είτε θα παραμείνει σε ένα όλο και πιο ασθενές και δαπανηρό μοντέλο. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι η μεταρρύθμιση ή η στασιμότητα, αλλά η επιλογή ανάμεσα σε αξιοπρεπή γηρατειά ή φτώχεια ως νέα κανονικότητα.
