Οι πολιτικοί, οι καταναλωτές και οι επιχειρήσεις της Ευρώπης είναι κατανοητό να εστιασμένοι στο πώς να ξεπεράσουν έναν δύσκολο χειμώνα. Αλλά κανείς δεν πρέπει να έχει αυταπάτες ότι η κρίση φυσικού αερίου της ηπείρου θα έχει τελειώσει μέχρι την άνοιξη.
Η ενεργειακή συμπίεση θα είναι ένα πολυετές πρόβλημα που θα καταστήσει την Ευρώπη φτωχότερη και λιγότερο ανταγωνιστική, ενώ θα επιβαρύνει την περιοχή με υψηλότερο δημόσιο χρέος. Η αντιμετώπισή της κρίσης ταυτόχρονα με την αντιμετώπιση του υψηλού πληθωρισμού θα προκαλέσει φθορές που θα υποχωρήσουν με τα χρόνια.
Οι ενεργειακές κρίσεις συνήθως πυροδοτούν "τραύματα" για πολλά χρόνια, όπως επισημαίνει η Helen Thompson στο βιβλίο της «Disorder: Hard Times in the 21st Century». Ας πάρουμε την κρίση στη Διώρυγα του Σουέζ το 1956, όταν η Βρετανία, η Γαλλία και το Ισραήλ ματαίωσαν την εισβολή τους στην Αίγυπτο μετά την αμερικανική αντίθεση. Αυτό βοήθησε να πειστούν πολλές ευρωπαϊκές χώρες να στραφούν στη Σοβιετική Ένωση για προμήθειες υδρογονανθράκων, τις συνέπειες των οποίων βλέπουμε σήμερα. Ή πτον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ το 1973. Αυτό οδήγησε σε τεράστιες αυξήσεις στις τιμές του αργού πετρελαίου, τροφοδοτώντας τον απληθωρισμό που τέθηκε στο τέλος μόνο από τη σκληρή μονεταριστική πολιτική και τις τρομερές υφέσεις και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Η εισβολή του Βλαντιμίρ Πούτιν στην Ουκρανία είναι πιθανό να προκαλέσει ένα παρόμοιο μακροχρόνιο τραύμα. Η Ευρώπη είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη.
Ένας τρόπος για να ποσοτικοποιηθεί το χτύπημα είναι να δούμε πόσο υψηλότεροι θα είναι οι λογαριασμοί ενέργειας, με βάση τις προθεσμιακές τιμές του φυσικού αερίου. Οι αναλυτές υπηρεσιών κοινής ωφελείας στη Goldman Sachs υπολογίζουν ότι οι πελάτες θα πρέπει να πληρώσουν 1,3 τρισεκατομμύρια ευρώ περισσότερα το επόμενο έτος από πέρυσι – ακόμα κι αν οι τιμές είναι περιορισμένες σε επίπεδο που εμποδίζει τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας να κάνουν υπερβολικά κέρδη.
Φυσικά, εκτός από την Ευρώπη, και άλλα μέρη του κόσμου έχουν συνέπειες. Η Ιαπωνία βασίζεται στο υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) και οι αναπτυσσόμενες χώρες αποτιμώνται από την αγορά φυσικού αερίου ενώ αντιμετωπίζουν ραγδαία αύξηση των τιμών του άνθρακα. Αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα τα πάνε καλύτερα. Η Αμερική είναι ένας μεγάλος νικητής γιατί "γεμίζει την τρύπα" που άφησε η Ρωσία, προμηθεύοντας την Ευρώπη με αέριο.
Η Κίνα δεν παράγει πολύ πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Αλλά βρίσκεται σε καλύτερη θέση από την Ευρώπη, λέει ο Alastair Syme, παγκόσμιος επικεφαλής της ενεργειακής έρευνας της Citigroup. Η Λαϊκή Δημοκρατία μείωσε ορισμένες εισαγωγές φυσικού αερίου και πλήρωσε το κενό με εγχώρια εξόρυξη άνθρακα. Επιπλέον, αγόραζε ρωσικό πετρέλαιο με έκπτωση σε σχέση με την τιμή της παγκόσμιας αγοράς. Στο μέλλον θα μπορεί επίσης να έχει μεγάλες εκπτώσεις στο ρωσικό αέριο, καθώς το Κρεμλίνο δεν θα έχει άλλους μεγάλους αγοραστές να στραφεί.
Η Ευρώπη επρόκειτο να πλήρωνε πάντα υψηλό τίμημα για το ρωσικό φυσικό αέριο, αφού αγνοούσε τα προειδοποιητικά σήματα όταν ο Πούτιν εισέβαλε στη Γεωργία το 2008 και προσάρτησε την Κριμαία το 2014. Ο απεγνωσμένος αγώνας για εύρεση εναλλακτικών προμηθειών φυσικού αερίου έχει ωθήσει τις τιμές σε στρατοσφαιρικά επίπεδα.
Δεν είναι μόνο οι βραχυπρόθεσμες τιμές που εκτινάσσονται στα ύψη. Η τιμή του φυσικού αερίου φέτος τον χειμώνα είναι περίπου 215 ευρώ ανά μεγαβατώρα (MWh), επτά φορές υψηλότερη από ό,τι πριν από ένα χρόνο. Όμως το φυσικό αέριο για παράδοση τον επόμενο χειμώνα εξακολουθεί να κοστίζει κοντά στα 200 ευρώ ανά MWh. Επιπλέον, για να πείσει τους προμηθευτές φυσικού αερίου από, ας πούμε, τη Βόρεια Αφρική να αυξήσουν την παραγωγή, η Ευρώπη θα χρειαστεί να δεσμευτεί σε μακροπρόθεσμα συμβόλαια σε υψηλές τιμές ενώ θα κατασκευάζει ακριβούς αγωγούς και άλλες υποδομές.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες, φυσικά, θα επιταχύνουν την εξάπλωση της πράσινης ενέργειας, η οποία είναι πλέον μια ακόμη πιο συναρπαστική επενδυτική πρόταση. Αλλά με την Αμερική και την Κίνα να αυξάνουν επίσης τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η κατασκευή αιολικών πάρκων και πεδίων ηλιακών συλλεκτών δεν θα είναι τόσο φθηνή όσο πριν.
Όλα αυτά θα διαβρώσουν την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης. Η ευρωζώνη, η οποία στο παρελθόν είχε μεγάλο εμπορικό πλεόνασμα με τον υπόλοιπο κόσμο, έχει εκτοξευθεί σε έλλειμμα. Οι χαμηλότερες συναλλαγματικές ισοτιμίες μπορούν να αντισταθμίσουν μερικά από αυτά: το ευρώ και η λίρα έχουν υποχωρήσει 10% και 13%, αντίστοιχα, έναντι του δολαρίου ΗΠΑ μέχρι στιγμής φέτος. Αλλά η υποτίμηση κάνει την Ευρώπη φτωχότερη και δεν θα εξοικονομήσει από μόνη της βιομηχανίες έντασης ενέργειας όπως ο χάλυβας, τα χημικά και το χαρτί, που έχουν ήδη περικόψει την παραγωγή.
Λογικά, οι δυνάμεις της αγοράς θα επικεντρωθούν στη μείωση της ζήτησης για φυσικό αέριο ώστε να ευθυγραμμιστεί με την προσφορά, ενώ η βαριά βιομηχανία θα μετεγκατασταθεί σε μέρη του κόσμου με φθηνότερη ενέργεια. Οι κυβερνήσεις θα επικεντρωθούν στο να βοηθήσουν τους φτωχότερους ανθρώπους να ξεπεράσουν τον σκληρό χειμώνα και στην επανεκπαίδευση των εργαζομένων σε βιομηχανίες που είχαν καταστεί μη ανταγωνιστικές.
Αλλά οι κυβερνήσεις είναι πολύ πιο παρεμβατικές επειδή φοβούνται ότι οι ψηφοφόροι θα αρνηθούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους ή θα στραφούν σε λαϊκιστές πολιτικούς. Το Ηνωμένο Βασίλειο ανακοίνωσε την περασμένη εβδομάδα ένα πακέτο για το πάγωμα των τιμών για τους καταναλωτές για δύο χρόνια που οι αναλυτές πιστώσεων της DBRS Morningstar αναμένουν ότι θα κοστίσει 150 δισεκατομμύρια λίρες, ή περίπου το 6% του εθνικού εισοδήματος.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εργάζεται επίσης για ένα τεράστιο πακέτο στήριξης. Μέρος του σχεδίου της ΕΕ θα είναι να σπάσει τη σχέση μεταξύ των τιμών του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτό είναι λογικό. Υπάρχουν όμως δύο προβλήματα με τις γενικές επιδοτήσεις που παρέχουν ορισμένες κυβερνήσεις. Πρώτον, δεν κάνουν αρκετά για να περιορίσουν τη ζήτηση. Ως αποτέλεσμα, οι τιμές είναι υψηλότερες από ό,τι έπρεπε και θα παραμείνουν υψηλότερες για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Δεύτερον, το κόστος των μεγάλων προγραμμάτων διάσωσης θα προσθέσει στο δημόσιο χρέος, το οποίο είχε ήδη αυξηθεί ως αποτέλεσμα των προγραμμάτων διάσωσης που σχετίζονται με την πανδημία. Δεδομένου ότι φαίνεται ότι οι τιμές χονδρικής του φυσικού αερίου θα παραμείνουν υψηλές, ενδέχεται να μην είναι πολιτικά δυνατό να καταργηθούν αυτά τα πακέτα στήριξης.
Είναι ο ρόλος των κυβερνήσεων να δανείζονται για να βοηθήσουν την κοινωνία να ξεπεράσει μια κρίση. Αλλά το επιπλέον χρέος έχει κόστος. Είτε οι φόροι θα πρέπει να αυξηθούν, είτε οι δαπάνες θα πρέπει να μειωθούν, είτε το χρέος θα πρέπει να διογκωθεί, σε βάρος των αποταμιευτών.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει ήδη υψηλό πληθωρισμό ενώ τα επιτόκια αυξάνονται. Οι μέρες που οι κυβερνήσεις μπορούσαν να βασίζονται στις κεντρικές τράπεζες για να αγοράσουν το χρέος τους – παρέχοντάς τους ουσιαστικά πιστωτικές κάρτες χωρίς όριο μηδενικού επιτοκίου – έχουν τελειώσει. Πράγματι, καθώς οι κυβερνήσεις χαλαρώνουν τη δημοσιονομική πολιτική ως απάντηση στην ενεργειακή κρίση, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Τράπεζα της Αγγλίας ενδέχεται να ενισχύσουν περαιτέρω τη νομισματική πολιτική.
Εν τω μεταξύ, οι οικονομικές δυσκολίες θα μπορούσαν να δηλητηριάσουν την πολιτική. Οι υφιστάμενες κυβερνήσεις μπορεί να υιοθετήσουν βραχυπρόθεσμες πολιτικές, οι λαϊκιστές πολιτικοί μπορεί να το βρίσκουν πιο εύκολο να κερδίσουν την εξουσία και η αλληλεγγύη μεταξύ των χωρών της ΕΕ μπορεί να αρχίσει να ξεφτίζει. Πράγματι, δύσκολες στιγμές είναι μπροστά – και όχι μόνο αυτό το χειμώνα.
