Μία εικόνα με την οποία οι παλιότεροι συνέδεαν την ελληνική ύπαιθρο (ιδίως στην Πελοπόννησο) τον μήνα Αύγουστο, ήταν η απλωμένη στα πανιά σταφίδα, που περίμενε να στεγνώσει στο αλώνι και να οδηγηθεί κατόπιν στη "μάκινα" για επεξεργασία στα ιστορικά κτίσματα του ΑΣΟ. Για σχεδόν δύο αιώνες η σταφίδα είναι ένα προϊόν που σχετίσθηκε στενά με την Ιστορία, την οικονομία, τις αγροτικές περιοχές και τους κοινωνικούς αγώνες στην Ελλάδα και όχι άδικα μαζί με τον καπνό κάποτε θεωρούνταν "εθνικά προϊόντα". Η καλλιέργειά της, που σήμερα έχει συρρικνωθεί σε λίγες περιοχές της Αιγιαλείας, της Κορινθίας, της Ηλείας, της Μεσσηνίας, της Κρήτης και της Ζακύνθου, είχε παράλληλο αντίκτυπο και στο σύνολο της πατρίδας μας. Γιατί η σταφίδα και τα έσοδά της συνέβαλαν για πολλές δεκαετίες στο ΑΕΠ κι η διακύμανση της παραγωγής και της τιμής της έφερε βαθιές συνέπειες και είχε ριζικό αντίκτυπο στην οικονομική ευμάρεια.
Η ακμή της σταφιδοκαλιέργειας
H καλλιέργεια του προϊόντος ξεκίνησε συστηματικά και σε μεγάλες εκτάσεις αμέσως μετά την αποχώρηση του Ιμπραήμ από την Πελοπόννησο, το 1827. Ωστόσο, όπως παρατηρεί ο συγγραφέας κι ιστορικός Βύρων Δάβος ("Τα σταφιδικά της Ηλείας, 1927-1997", Αθήνα 1997 και «Σταφίδα, το άλλοτε "χρυσοφόρο" προϊόν», Πύργος 2023) από το 1822 είχαν αρχίσει οι διάφορες προστριβές στους σταφιδώνες της Παλαιάς Πάτρας ανάμεσα στους ιδιοκτήτες των νέων κτημάτων που εγκατέλειπαν οι Τούρκοι, τους στρατιώτες και την κεντρική διοίκηση, αναγκάζοντας τον Φ. Κολοκοτρώνη να παρέμβει με επιστολή του για να καθορίσει τον τρόπο που θα τρυγηθούν και θα διανεμηθούν τα κέρδη. Από την πλευρά της, η κυβέρνηση του Ιω. Καποδίστρια κατέβαλε προσπάθειες ν' αντικατασταθεί με την καλλιέργεια της πατάτας. Ένα προϊόν πιο αποδοτικό και με χαμηλότερα έξοδα για τον καλλιεργητή και κυρίως λιγότερο εξαρτώμενο από τις συνθήκες βλάστησης του καρπού και κυρίως τις καιρικές συνθήκες. Όμως, η αποστολή του διάσημου γεωπόνου Χριστόφορου Καρτερού, τον Δεκέμβριο του 1829, για να αποδείξει και με στοιχεία, στους σταφιδοκαλλιεργητές της Αχαιοήλιδας πόσο πιο προσοδοφόρα ήταν η αντικατάσταση της σταφίδας με την πατάτα, σε σχέση με τα έξοδα (για ξελάκκωμα, σκάψιμο κλπ), τις φούρκες (παλούκια), το δέσιμο, τα μισθώματα για τον τρύγο, τα πανιά κλπ., είχε τα εντελώς αντίθετα αποτελέσματα.
Οι αβέβαιες προοπτικές, που οι καιρικές συνθήκες, οι διακυμάνσεις στην τιμή και στην απόδοση, δεν απέτρεψαν την ραγδαία αύξηση των καλλιεργήσιμων εδαφών. Ευνοϊκές συνθήκες για την υπερτίμηση της σταφίδας (ιδίως μετά την φυλλοξήρα που έπληξε τα γαλλικά αμπέλια και τη μεγάλη ζήτηση στην Αγγλία) ανέδειξαν τη σταφίδα "χρυσοφόρο προϊόν". Εκείνες τις εποχές η περιοχή του κάμπου της Γαστούνης, στην Ηλεία, είχε αναδειχθεί σε "πρωτεύουσα" της σταφίδας κι η πόλη του Πύργου γνώρισε μεγάλη ακμή, συναγωνιζόμενη τα άλλα μεγάλα αστικά κέντρα (Πάτρα, Σύρο, Αθήνα). Τα κέρδη έφεραν μεγάλο πλουτισμό σχεδόν σε όλες τις τάξεις, ήκμασε το εμπόριο και τα θεάματα (τότε κατασκευάσθηκαν από τον Ε. Τσίλερ τα εξαίσια κτήρια της Δημοτικής Αγοράς και το Θέατρο Απόλλων), αλλά και η σπατάλη, η επίδειξη και τα αχαλίνωτα πάθη. Το 1885 στην πρώτη χάραξη του νεοσύστατου ελληνικού σιδηροδρόμου συμπεριλήφθηκε και η γραμμή Πύργου-Κατακώλου, από το λιμάνι του οποίου εκτελούνταν απ' ευθείας οι εξαγωγές προς το εξωτερικό. Όταν στη μεγάλη κρίση του 1884 τα πράγματα μεταβλήθηκαν άρδην ξένος περιηγητής επεσήμαινε "οι κάτοικοι της Ηλείας ελησμόνησαν το όνειρο του Φαραώ με τις 7 παχιές κι ισχνές αγελάδες, όταν εβρίσκοντι εν ευμαρεία και πλούτον", ενώ η πατρινή εφημερίδα "Τάξις" εφιστούσε την προσοχή στους Πατρινούς με αφορμή τον μαρασμό του Πύργου: "μεταμελούμενοι ίσως διότι κατεσπατάλησαν ασώτως περιουσίας κολοσσιαίας και δεν κατενόησαν τας παρούσας περιστάσεις(...) οι άλλοτε λιτοί κάτοικοι του Πύργου δεν ευχαριστούντο πλέον εις τον εγχώριον καμπανίτην οίνον της Γαλλίας και χειρομέρια της Αγγλίας και πολλά άλλα είδη αδρώς πληρωνόμενα".
Η μάστιγα της τοκογλυφίας
Η ένταση της καλλιέργειας αυξήθηκε, ιδίως και μετά την ψήφιση του νόμου περί προικοκτησιών, με τον οποίο καθορίσθηκε η κατανομή ιδιοκτησιών στην ελεύθερη χώρα. Το 1831 δε, με τις οδηγίες για τη διενέργεια δημοπρασίας για το εισόδημα των σταφιδάμπελων, που καθόριζε τους όρους για την ενοικίαση κι αποπληρωμή (σε δύο δόσεις) δημιουργήθηκαν οι κατοπινές συνθήκες και παθογένειες, καθώς έστρωσε το έδαφος, λόγω των ελλείψεων οργάνωσης και κρατικής μέριμνας, αλλά και την εγγενή αχρηματία των μικροκαλλιεργητών, που ήταν αναγκασμένοι να καταβάλλουν οι ίδιοι τα έξοδα για την καλλιέργεια, ώστε να αναδυθεί και παγιωθεί το φαινόμενο της τοκογλυφίας. Μια γάγγραινα, η οποία για πάνω από αιώνα καταδυνάστευσε ανελέητα για πολλές δεκαετίες την ελληνική ύπαιθρο, δημιουργώντας φτώχεια, θανάτους και οδήγησε μεγάλο κι απελπισμένο τμήμα του πληθυσμού στην μετανάστευση. Ιδίως δε, επειδή από την πλευρά της κυβέρνησης ούτε μέριμνα εδίδετο για τους σταφιδοκαλλιεργητές, ούτε κι είχε ιδρυθεί Αγροτική Τράπεζα, αλλά ούτε υπήρχε και κάποια φορολογική και δανειοληπτική διευκόλυνση, οι φτωχοί μικροκαλλιεργητές βρίσκονταν έρμαια στον δανεισμό και την εκμετάλλευση των πλουσίων που τους έδιναν χρήματα με υπέρογκο τόκο. Συνάμα, η μονοκαλλιέργεια της σταφίδας έφερε στην αγορά ακρίβεια σε άλλα προϊόντα. Στον τοτινό Τύπο το 1840 τα δημοσιεύματα μοιάζει να βγαίνουν από το σήμερα: όλοι παραπονιούνται ότι το ψωμί είναι ακριβό, ο αραβόσιτος κόστιζε 15 λεπτά το βατσέλι, ενώ τα μεροκάματα ήταν φθηνά (μόλις μία δραχμή την ημέρα), αλλά και ότι επίσης υπ' αυτές τις συνθήκες ήταν δύσκολο να βρεθούν εργατικά χέρια.
Η κρίση και τα πρώτα σύννεφα
Τα πρώτα σύννεφα για τους σταφιδοπαραγωγούς άρχισαν στη δεκαετία του 1850. Παρ' ότι η καρποφορία κι οι εξαγωγές είχαν φθάσει σε ανώτατο επίπεδο κι όλο καλλιεργούντο και περισσότερες εκτάσεις, τα δυσβάστακτα έξοδα, τα χρέη και η απαγόρευση από το κράτος να αγοράζουν οι χωρικοί κατευθείαν από τους παραγωγούς σιτάρι, κρασί, αραποσίτι κι άλλα είδη, έφθασαν την οικονομική κατάσταση στο απροχώρητο. Μολονότι από το 1855 είχε θεσπισθεί ότι η τιμή θα καθορίζεται από τους τοπικούς παράγοντες, Έπαρχο, Έφορο και Υποτελώνες κι αντιπροσώπους των σταφιδικών συλλόγων που είχαν αρχίσει και ιδρύονται, οι κακές χρονιές του 1857, η μεγάλη καταιγίδα της 14ης Αυγούστου 1859 που κατέστρεψε τη σοδειά και κυρίως το έτος των ισχνών αγελάδων του 1888 έφερε τα πράγματα στο απροχώρητο. Τότε ήταν που μεγάλα πλήθη συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Δημαρχίας στον Πύργο για να διαμαρτυρηθούν και ν' αναγκάσουν τις αρχές να λάβουν μέτρα. Παρ' ότι το κράτος αφυπνίσθηκε και κατεδίωξε εν μέρει την τοκογλυφία (ο τότε νεαρός ανθυπομοίραρχος Πύργου Μιλτιάδης Έβερτ είχε συλλάβει περί τους 300 φυγόδικους από τον Νοέμβριο του 1889 ίσαμε τον Απρίλιο του 1890, η τοκογλυφία δεν εξαλείφθηκε. Το σταφιδικό ζήτημα παρέμενε ακόμη ανοικτό: τον Σεπτέμβριο 1893, έτος που συμπίπτει με την ανάκαμψη της μετά νέο συλλαλητήριο στον Πύργο απεστάλη ψήφισμα με αιτήματα στον Αντιβασιλέα. Το 1893 είχε παράλληλα συντελεστεί η αποκατάσταση των γαλλικών αμπελώνων από την καταστροφή από φυλλοξήρα το 1875 που είχε σώσει την επόμενη δεκαπενταετία την ελληνική παραγωγή. Το 1895 οι εξεγερμένοι παραγωγοί αποφασίζουν πρώτον να αντισταθούν στις ανελέητες διώξεις των αρχών ενάντια στους χρεωμένους καλλιεργητές, αλλά και να μην παραδίδουν τον καρπό στους δανειστές. Το 1895 σημειώθηκε μία ανάκαμψη της τιμής της σταφίδας, λόγω της μεγάλης ζήτησης από τη Ρωσία, αλλά και ίσχυσε το μέτρο της "παρακράτησης" του 15% της εξαγόμενης σταφίδας από τα Τελωνεία για διοχέτευσής της στη βιομηχανία, που για κάποιο μικρό διάστημα οδήγησε στην ανάκαμψη της αγοράς.
Η νέα καμπή στο σταφιδικό και τους αγώνες του
Εντούτοις, ο νέος αιώνας ξεκίνησε πιο δυσοίωνος και πιο "αγωνιστικός". Το 1903 νέα αναταραχή ξέσπασε για το σταφιδικό ζήτημα, με άξονα την αποτυχία του "Μονοπωλίου", ιδίως στην περιοχή της Ηλείας, η οποία γρήγορα επιδεινώθηκε με τη σκληρή στάση που ζήτησε να τηρήσουν τα όργανα της τάξης κατά τα συλλαλητήρια ο υπουργός Εσωτερικών Ν. Λεβίδης. Τα επεισόδια κι η σκληρή αντιμετώπισή τους έγιναν αφορμή να απομακρυνθεί ο Λεβίδης και να γίνει ανασχηματισμός της κυβέρνησης. Η φλόγα όμως που υπέβοσκε λόγω των χρόνιων προβλημάτων οδήγησαν την κυβέρνηση το 1904 να μεταφέρει στρατιωτική δύναμη στον Πύργο για να συνδράμει την τοπική χωροφυλακή, καθώς τα συλλαλητήρια για διεκδικήσεις συνεχίζονταν αμείωτα έως τους Βαλκανικούς Πολέμους. Ανάμεσα στα μέτρα που προωθήθηκαν προκειμένου να λυθούν κάποια από τα εγγενή προβλήματα στη χρηματοδότηση και τις πιστώσεις για τους καλλιεργητές ήταν η ίδρυση από την κυβέρνηση Θεοτόκη της Σταφιδικής Τράπεζας κι από το 1905 η θέσπιση της "Ενιαίας" (της Προνομιούχου Εταιρείας για την Προστασία κι Εμπορία της Σταφίδας). Αλλά η επόμενη περίοδος της πολεμικής εμπλοκής της Ελλάδας στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική Εκστρατεία, οι διαρκείς υποτιμήσεις στην τιμή και οι καιρικές καταστροφές επιδείνωσαν ακόμη περισσότερο την κατάσταση, παρά την πρωτοβουλία το 1918 της Εθνικής Τράπεζας για τη δημιουργία Συνεταιριστικών Ενώσεων και το 1925 του Ανώνυμου Σταφιδικού Οργανισμού (ΑΣΟ).
Το αποκορύφωμα υπήρξε ο παγετός του Μαρτίου 1931, που κατέστρεψε τα πάντα αυξάνοντας την απελπισία των σταφιδοπαραγωγών που ξεσηκώθηκαν και πάλι ζητώντας ελάφρυνση της φορολογίας στο προϊόν, μικρή φορολόγηση του πόσιμου οινοπνεύματος κι αποζημίωση σε κλιμακωτό σύστημα. Παρά την διαμεσολαβητική αποστολή του υπουργού Παιδείας Γ. Παπανδρέου, η κυβέρνηση Βενιζέλου δεν αποδέχθηκε τα "απαιτητικά" αιτήματα των σταφιδοπαραγωγών, με αποτέλεσμα να οδηγηθούν σε κλιμάκωση οι εντάσεις και τον Δεκέμβρη του ιδίου έτους να σημειωθεί μία πρωτοφανής καταστολή από την έφιππη χωροφυλακή ενός ειρηνικού συλλαλητηρίου, που έκανε μεγάλη αίσθηση στον Τύπο της εποχής. Οι διεκδικήσεις των σταφιδοπαραγωγών ήταν έντονες μέχρι και το 1936 οπότε η δικτατορία Μεταξά κι ο Πόλεμος έβαλαν τέλος στη συνδικαλιστική δράση. Μεταπολεμικά, η καλλιέργεια της σταφίδας πέρασε σε δεύτερο επίπεδο και ουσιαστικά συρρικνώθηκε μετά τον αναδασμό του 1970, οπότε η μετατροπή της ιδιότητας του σταφιδοκαλλιεργητή σε γεωργό και του γεωργού σε κτηματία, έσπρωξαν και πολλούς από τους τελευταίους λάτρεις της σταφίδας να αλλάξουν τις καλλιέργειές τους.
Σήμερα, η ελληνική σταφιδοπαραγωγή συνεχίζει να εξάγεται σε 45 χώρες, όμως οι καλλιεργούμενες εκτάσεις εξακολουθούν να μειώνονται, ενώ και η τιμή της καταγράφει όλο και μεγαλύτερη πτώση. Η ζήτηση του προϊόντος στην Ευρώπη, που έχει ανακάμψει λόγω της αναβάθμισης της διατροφικής του αξίας, δεν μπορεί να καλυφθεί κι ο ανταγωνισμός στις εξαγωγές από Τουρκία, Καζακστάν και άλλες τρίτες χώρες δεν εξασφαλίζουν ικανοποιητικά έσοδα στους Έλληνες σταφιδοκαλλιεργητές. Η Διεπαγγελματική Ένωση παραγωγών της Κορινθιακής Σταφίδας αγωνίζεται όχι μόνον για τη βελτίωση των τιμών, αλλά πρωτίστως για τη διάσωση ενός προϊόντος -ιδίως της μαύρης σταφίδας- που κάποτε, όχι άδικα, ονομαζόταν "ο χρυσός της Ελλάδος".
