Συνέντευξη στον Δημήτρη Τσουκαλά
Ποιο θα είναι το θέμα της παρουσίασής σας στο 29th HR Symposium της KPMG; Ποια είναι τα βασικά μηνύματα που θέλετε να περάσετε στο κοινό;
Την Τετάρτη 4 Μαρτίου, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, θα ανέβω στο βήμα όχι απλώς για να παρουσιάσω μια εισήγηση, αλλά για να απευθύνω ένα κάλεσμα εγρήγορσης. Ο τίτλος της ομιλίας μου, «Ψηφιακός Ανθρωπισμός στην Εργασία: Ηθική, Νόημα και Αυτονομία στην Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης», οριοθετεί το πεδίο μιας κρίσιμης αναμέτρησης. Δεν πρόκειται για μια τεχνοκρατική ανάλυση των νέων εργαλείων, αλλά για μια ανθρωπολογική διερεύνηση του τι σημαίνει να εργάζεσαι, να δημιουργείς και να συνεργάζεσαι όταν η νοημοσύνη αποσπάται από το βιολογικό σώμα και γίνεται αλγόριθμος.
Τα ερωτήματα που θα θέσω, εστιάζουν στην οριακή συνθήκη που βιώνουμε. Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) τείνει να θολώσει τα όρια μεταξύ του αυθεντικού και του τεχνητού, απειλώντας ν’ απογυμνώσει την εργασία από το υπαρξιακό της νόημα. Το κεντρικό μου επιχείρημα είναι πως η τεχνολογική πρόοδος, αν αφεθεί αχαλίνωτη στο βωμό της αποτελεσματικότητας και της άκριτης επιδίωξης του κέρδους, κινδυνεύει να εκφυλίσει τον εργαζόμενο από υποκείμενο δράσης σε αντικείμενο ψηφιακής διαχείρισης. Το ζητούμενο, λοιπόν, είναι η αυτονομία. Πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε την εργασία όχι ως μια σειρά διεκπεραιωτικών κινήσεων που μπορεί να εκτελέσει μια μηχανή, αλλά ως πεδίο ηθικής κρίσης, φαντασίας και ανθρώπινης συνάντησης. Ως εκ τούτου το μήνυμα είναι σαφές: Η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί την εξύψωση του ανθρώπου, όχι να επιβάλλει την προσαρμογή του στα στεγανά της μηχανικής λογικής.
Τι ακριβώς εννοείτε με τον όρο «ψηφιακός ανθρωπισμός» και πώς επηρεάζει πλέον αυτή η συνθήκη την εργασία;
Ο όρος «ψηφιακός ανθρωπισμός», όπως αναπτύσσεται στο έργο μου, αναφέρεται σε ένα θεωρητικό και πρακτικό πρόταγμα που επιδιώκει την καλλιέργεια αναστοχαστικών τεχνών του βίου μέσα στην εικονιστική συνθήκη, με στόχο την προστασία και τον εμπλουτισμό της ανθρωπινότητας. Δεν πρόκειται για μια απλή αποδοχή της τεχνολογίας αλλά για μια κριτική προσέγγιση που αναζητά τρόπους να διατηρήσει, αλλά επίσης να ενισχύσει την ανθρώπινη ύπαρξη έναντι στην κυριαρχία της εικόνας και της αλγοριθμικής λογικής. Στον χώρο της εργασίας, ο ψηφιακός ανθρωπισμός αντιτίθεται στην «αλγοριθμοποίηση» των πάντων. Καθώς η ΤΝ αναλαμβάνει γνωστικές εργασίες, απαιτεί να μην επιτρέψουμε την έκπτωση του εργαζομένου σε απλό επόπτη διαδικασιών. Αν δεν υιοθετήσουμε αυτή την ανθρωπιστική θεώρηση, κινδυνεύουμε να δημιουργήσουμε χώρους εργασίας όπου κυριαρχεί η «μελαγχολία της πλήρωσης», δηλαδή, μια κατάσταση όπου διεκπεραιώνονται όλα γρήγορα και τέλεια από τις μηχανές, αλλά τίποτα δεν έχει αληθινή σημασία για τον άνθρωπο. Ο ψηφιακός ανθρωπισμός είναι η ασπίδα μας απέναντι στην αλλοίωση του γραφείου σε ένα παγωμένο ψηφιακό εργοστάσιο παραγωγής και ανάλυσης δεδομένων και η αφετηρία για μια εργασία με εγγενή αξία η οποία θα επιτελείται διαθέτοντας νόημα για τον εργαζόμενο και δεν θα συνιστά απλώς μέσο επίτευξης ενός σκοπού. Υπό αυτή την έννοια δεν θα αφορά την εκτέλεση εντολών αλλά την επιμέλεια (curation) και την κρίση.
Έχετε μιλήσει για τον «πειρασμό της άνεσης». Πού τελειώνει η υγιής αυτοματοποίηση και πού αρχίζει η ηθική παραίτηση, ειδικά στο χώρο των επιχειρήσεων;
Ζούμε στην εποχή της ήσσονος προσπάθειας. Ο «πειρασμός της άνεσης» είναι η σειρήνα που μας καλεί να εκχωρήσουμε τις αποφάσεις μας στα αλγοριθμικά συστήματα, λυτρώνοντάς μας από το άχθος της ελευθερίας επιλογής και της ευθύνης. Εδώ ακριβώς χαράσσεται η κόκκινη γραμμή. Η υγιής αυτοματοποίηση είναι αυτή που μας απαλλάσσει από το μόχθο της επανάληψης, απελευθερώνοντας χρόνο για τη δημιουργία, για την πολιτική, για την αγάπη. Η ηθική παραίτηση, όμως, αρχίζει τη στιγμή που απεμπολούμε την κριτική σκέψη, αποδεχόμενοι για λόγους ευκολίας την πρόταση του αλγορίθμου ως θέσφατο.
Στις επιχειρήσεις, αυτός ο κίνδυνος λαμβάνει υπαρξιακές διαστάσεις. Ο κίνδυνος υποβιβασμού του ανθρώπου σε έναν παθητικό επιτήδειο αργόσχολο είναι ορατός. Όταν ο εργαζόμενος μετατρέπεται σε απλό χειριστή ενός «μαύρου κουτιού» που δεν κατανοεί, χάνει την επαφή του με το νόημα της εργασίας του. Αποξενώνεται από το αποτέλεσμα του κόπου του. Αυτή η αποξένωση είναι ο προθάλαμος της ηθικής παραίτησης. Αντί να είμαστε φιλόπονοι δημιουργοί που παλεύουν με την ύλη και τις ιδέες, κινδυνεύουμε να γίνουμε γραφειοκράτες της τεχνολογίας, επιβλέποντας οθόνες που αποφασίζουν για εμάς. Η αυτονομία μας θυσιάζεται στο βωμό της ευκολίας, και μαζί της χάνεται όχι μόνο η χαρά της δημιουργίας, αλλά και η ανθρωπινότητά μας.
Αν η ΤΝ αρχίσει να γράφει τα emails, τις αξιολογήσεις, ακόμη και τα δύσκολα μηνύματα σε ανθρώπους, τι απομένει από τη σχέση μάνατζερ-εργαζομένου;
Αν επιτρέψουμε στην ΤΝ να διαμεσολαβήσει τον ανθρώπινο λόγο στις πιο κρίσιμες στιγμές του, τότε κηρύσσουμε το τέλος της αυθεντικής σχέσης. Τι απομένει; Ένα κέλυφος επικοινωνίας, μια ψηφιακή αυταπάτη. Η σχέση διευθύνοντος (μάνατζερ)-εργαζομένου δεν εξαντλείται στην ανταλλαγή πληροφοριών. Αποτελεί πρωτίστως μια συνάντηση προσώπων. Όταν ένα email αξιολόγησης ή απόλυσης γράφεται από το ChatGPT, αφαιρείται από την πράξη το ηθικό της βάρος. Ο μάνατζερ «νίπτει τας χείρας του», κρυμμένος πίσω από την τέλεια, αποστειρωμένη διατύπωση της μηχανής.
Είναι αδύνατον να χτιστεί εμπιστοσύνη σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Η εμπιστοσύνη είναι ένα βιολογικό και υπαρξιακό άνθος με ρίζες στην τρωτότητα, στο ρίσκο της λάθος λέξης, στην αίσθηση ότι ο άλλος «έβαλε τον εαυτό του» μέσα στο μήνυμα. Σε μια ομάδα όπου η επικοινωνία κατά 80% επικουρείται από την ΤΝ, κυριαρχεί η καχυποψία: «Μου μιλάει ο προϊστάμενος ή ο αλγόριθμός του;». Αυτή η αμφιβολία διαβρώνει τους δεσμούς. Η ηγεσία απαιτεί την ανάληψη της ευθύνης του λόγου. Χωρίς αυτήν, δεν υπάρχει ομάδα, παρά μόνο ένα άθροισμα μοναχικών χρηστών συνδεδεμένων στο ίδιο δίκτυο.
Ένα πρακτικό ερώτημα για C-suite στελέχη: υπάρχουν tasks που κατά τη γνώμη σας δεν θα έπρεπε ποτέ να ανατεθούν σε ΤΝ;
Απολύτως και κατηγορηματικά. Υπάρχει μια σφαίρα του ανθρωπίνως αδιαπραγμάτευτου. Οποιαδήποτε απόφαση αφορά την ηθική ακεραιότητα, την αξιολόγηση του χαρακτήρα, την απονομή δικαιοσύνης εντός του οργανισμού και τη διαχείριση ανθρώπινων κρίσεων (πένθος, ασθένεια, απόλυση), πρέπει να παραμένει στα χέρια των ανθρώπων. Η ΤΝ μπορεί να επεξεργαστεί δεδομένα απόδοσης, αλλά είναι τυφλή μπροστά στο ανθρώπινο δράμα.
Για τα C-suite στελέχη, αυτό σημαίνει ότι η χάραξη του επιχειρηματικού οράματος και της εταιρικής κουλτούρας δεν μπορεί να γίνει αλγοριθμικά. Η στρατηγική δεν είναι μόνο ανάλυση ρίσκου· είναι κυρίως πράξη πίστης, διαίσθησης και φαντασίας. Επιπλέον, η επιλογή των ηγετικών στελεχών βάσει των κοινωνικών δεξιοτήτων (soft skills) και του ήθους τους είναι μια διαδικασία βαθιά ποιοτική, η οποία απαιτεί ανθρώπινη φρόνηση, καθώς τα ηθικά διλήμματα είναι, εξ ορισμού, μη αλγοριθμίσιμα προβλήματα. Η ανάθεσή τους σε μηχανές δεν είναι λύση· είναι φυγοπονία.
Μπορείτε να μας εξηγήσετε συνοπτικά τι είναι η «εικονιστική κοινωνία» και το «εικονιστικό υποκείμενο» στο σύγχρονο γραφείο;
Η «εικονιστική κοινωνία» είναι η παρούσα μορφή της νεωτερικότητας, χαρακτηριζόμενη από την κυριαρχία της εικόνας σε όλες τις δραστηριότητες και την εξεικόνιση του βίου. Είναι η συνθήκη όπου η ψηφιακή εικόνα έχει μεγαλύτερη βαρύτητα από τη φυσική πραγματικότητα, και όπου τα πάντα -αγαθά, διαπροσωπικές σχέσεις, ο εαυτός- ρευστοποιούνται σε δεδομένα προς κατανάλωση. Στην αγορά, αυτό σημαίνει ότι η υπεραξία μετατοπίζεται από το προϊόν στο brand, στην αφήγηση (storytelling) που το περιβάλλει. Σε όρους αγοράς και επιχειρήσεων, σημαίνει ανταγωνισμό για προσοχή μέσω εικόνων (π.χ. social media, dashboards), όπου η ορατότητα είναι νόμισμα και η εξουσία βασίζεται στην ορατότητα. Το εικονιστικό υποκείμενο συνιστά ένα υβρίδιο ενός ενσώματου εαυτού και μιας ψηφιακής εικόνας εαυτού, συνιστώντας έναν καινοφανή ανθρωπότυπο. Στις επιχειρήσεις ως εργαζόμενος βιώνει τον εαυτό του ως ένα «project» διαρκούς αυτοβελτίωσης και προβολής. Ζει ταυτόχρονα στο φυσικό γραφείο και στα social media, φροντίζοντας την ψηφιακή του φήμη με την ίδια ζέση που φροντίζει την εργασία του. Χαρακτηρίζεται από ναρκισσιστική ευθραυστότητα, άγχος για την ορατότητα και μια συνεχή ανάγκη για επιβεβαίωση (feedback). Αυτός ο εργαζόμενος δεν θέλει απλώς να είναι παραγωγικός όσο να είναι ορατός, δηλαδή να αισθάνεται ότι η παρουσία του καταγράφεται και μετράται στο ψηφιακό σύμπαν.
Πώς «λειτουργεί» το εικονιστικό υποκείμενο όταν καλείται να συνεργαστεί; Τι το κινητοποιεί;
Στην οικονομία της προσοχής, η συνεργασία συχνά υπονομεύεται από την ανάγκη για ατομική προβολή. Το εικονιστικό υποκείμενο τείνει να βλέπει τους συναδέλφους του είτε ως κοινό για την αυτοπροβολή είτε ως ανταγωνιστές για το πεπερασμένο αγαθό της προσοχής της διοίκησης. Κινητοποιείται πρωτίστως από την αισθητική της εργασίας, με άλλα λόγια θέλει να ανήκει σε ομάδες που φαίνονται καινοτόμες, να συμμετέχει σε projects που «γράφουν» καλά στο βιογραφικό και στο LinkedIn.
Ωστόσο, η βαθύτερη κινητήρια δύναμη παραμένει η αναζήτηση νοήματος. Επειδή ο εικονιστικός βίος είναι συχνά επιφανειακός, ο εργαζόμενος αναζητά στην εργασία νόημα. Έτσι, αντλεί ευχαρίστηση όταν η εταιρεία τού προσφέρει ένα ισχυρό αφήγημα στο οποίο μπορεί να ενταχθεί πρωταγωνιστικά. Η πρόκληση για τις εταιρείες είναι να μετατρέψουν αυτή την ανάγκη για «φαίνεσθαι» σε ουσιαστικό «είναι», προσφέροντας ρόλους που γεφυρώνουν την ψηφιακή εικόνα εαυτού με την πραγματική προσφορά και δημιουργία.
Αν αλλάζει το «ανθρωπολογικό υποκείμενο», αλλάζει και το leadership. Ποιες δεξιότητες γίνονται πλέον απολύτως κεντρικές;
Το παραδοσιακό management του ελέγχου και της εντολής έχει πεθάνει. Σε έναν κόσμο ρευστό και εικονιστικό, ο ηγέτης πρέπει να μετεξελιχθεί σε επιμελητή νοήματος (curator of meaning), με κεντρικές δεξιότητες την ενσυναίσθηση, τη φαντασία, τη ριζική ειλικρίνεια, την καλαισθησία, την ανθεκτικότητα και τη φρόνηση.
Ο ηγέτης τού αύριο πρέπει να είναι ειδήμων στη φιλοσοφία της τέχνης του βίου. Να μπορεί να διακρίνει πότε η τεχνολογία βοηθά και πότε εγκλωβίζει την ομάδα του. Να μπορεί να προσφέρει ψυχική ασφάλεια σε ανθρώπους οι οποίοι νιώθουν αναλώσιμοι μπροστά στην ΤΝ. Η συμπόνοια, το συγχωρείν, η ικανότητα να εμπνέεις με τον τρόπο ζωής και να συνδέεσαι συναισθηματικά, δεν είναι πια «soft skill». Τουναντίον, είναι η μόνη μη αλγοριθμίσιμη δεξιότητα. Χάρη σε αυτήν αγκυροβολεί η εταιρεία στην κοινωνική πραγματικότητα.
Το σωστό prompting, η κριτική σκέψη ή η φαντασία θα είναι η απαραίτητη εργασιακή δεξιότητα του μέλλοντος;
Η συγγραφή εντολών (prompting) είναι μια τεχνική δεξιότητα, χρήσιμη μεν, αλλά παροδική και εύκολα διδάξιμη. Το πραγματικό στοίχημα βρίσκεται αλλού. Το φιλοσοφείν είναι απαραίτητο για να μπορούμε ν’ αξιολογούμε τις απαντήσεις της ΤΝ, να εντοπίζουμε τις προκαταλήψεις της και να θέτουμε τα σωστά ερωτήματα. Χωρίς φιλοσοφείν, γινόμαστε φερέφωνα των αλγορίθμων.
Όμως, στην κορυφή της ιεραρχίας τοποθετώ τη φαντασία. Η ΤΝ λειτουργεί με βάση το παρελθόν (τα δεδομένα με τα οποία εκπαιδεύτηκε). Είναι εξαιρετική στη βελτιστοποίηση του υπάρχοντος αλλά ανίκανη να οραματιστεί το ριζικά καινούργιο. Μόνο η ανθρώπινη φαντασία μπορεί να συλλάβει το οιονεί και το εκ του μηδενός, να ονειρευτεί λύσεις έξω από τα μοτίβα των δεδομένων. Σε έναν κόσμο προβλέψιμο, η φαντασία είναι η ύστατη πράξη ελευθερίας και καινοτομίας.
Καθώς η εργασία γίνει ολοένα πιο «εικονιστική» (dashboards, avatars, remote), τι πρέπει να κρατήσουμε ενσώματο επίτηδες;
Πρέπει να κρατήσουμε ενσώματο οτιδήποτε αφορά τη σύσφιξη των δεσμών μεταξύ των εργαζομένων και τη διαχείριση των κρίσεων. Το σώμα δεν είναι βαρίδι αλλά ο τόπος της εμπειρίας μας. Η φυσική παρουσία, το βλέμμα που συναντά το βλέμμα χωρίς τη μεσολάβηση της οθόνης, η ατμόσφαιρα μιας αίθουσας συσκέψεων, το τυχαίο συναπάντημα στο διάδρομο, παράγουν κοινωνικό κεφάλαιο.
Πρέπει να σχεδιάζουμε τελετουργίες παρουσίας, δηλαδή εορτασμούς, στρατηγικές συναντήσεις, δύσκολες συζητήσεις επίλυσης συγκρούσεων. Όταν αφαιρούμε το σώμα, αφαιρούμε και την ενσυναίσθηση, διότι είναι ευκολότερο να είσαι σκληρός ή αδιάφορος προς ένα avatar παρά προς έναν άνθρωπο που αναπνέει δίπλα σου. Η διατήρηση της σωματικότητας είναι πράξη αντίστασης στην πλήρη αποσάρκωση της ζωής μας μέσω της ψηφιοποίησης.
Έχετε μιλήσει για τον κίνδυνο να χαθεί η «κοινή πραγματικότητα». Στο corporate περιβάλλον, ποιο είναι το αντίστοιχο;
Ο μεγάλος κίνδυνος στο επιχειρηματικό περιβάλλον είναι η «απώλεια της φυσικής πραγματικότητας ως τόπου, δηλαδή ως χώρου μεστού από νόημα. Η πόλη, και κατ’ επέκταση το φυσικό γραφείο, λειτουργούσε πάντα ως ένας κοινός τόπος που προσέφερε τη δυνατότητα συνάντησης και κοινής δράσης, υπερβαίνοντας το άτομο.
Όταν αυτός ο τόπος εκλείπει ή υποκαθίσταται πλήρως από ψηφιακές πλατφόρμες, εξαϋλωνόμαστε σε συναντήσεις που λαμβάνουν χώρα σε «ουτοπίες», δηλαδή σε μη-τόπους.
Αυτό έχει τρεις καταστροφικές συνέπειες για τις εταιρείες: Πρώτον, την έλλειψη αίσθησης συνέχειας. Οι ψηφιακές συναντήσεις, όντας αποσπασματικές και άυλες, δεν δημιουργούν τις κοινές αναμνήσεις και τα κοινά βιώματα που διαμορφώνονται στον φυσικό χώρο και ενισχύουν τους δεσμούς της ομάδας. Χωρίς κοινό παρελθόν, δεν υπάρχει κοινό μέλλον. Δεύτερον, τη δυσκολία στην ενσωμάτωση νέων μελών. Πώς να ενταχθείς σε μια κουλτούρα που δεν κατοικεί πουθενά; Οι νέοι εργαζόμενοι, στερούμενοι των άτυπων αλληλεπιδράσεων και της παρατήρησης των άλλων στο χώρο, δυσκολεύονται να νιώσουν μέλη του συνόλου. Τρίτον, τη δημιουργία ψηφιακών στεγανών. Όταν η κοινή πραγματικότητα θρυμματίζεται σε εξατομικευμένα dashboards, κάθε τμήμα ή και κάθε εργαζόμενος αποσύρεται στην ψηφιακή φυσαλίδα του. Χάνεται η μεγάλη εικόνα. Αντί για έναν οργανισμό με κοινή πνοή, έχουμε απομονωμένους ιδιοκόσμους που αδυνατούν να συνεννοηθούν. Παραδόξως, η ψηφιακή τεχνολογία, που υποσχέθηκε τη σύνδεση, καταλήγει να παράγει μια δομική μοναξιά. Η ανάκτηση, λοιπόν, του τόπου, έστω και υβριδικά, είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της εταιρικής συνοχής και της κοινής αλήθειας.
Who is who
Ο Θεοφάνης Τάσης διδάσκει Φιλοσοφία της Πληροφορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και είναι επισκέπτης καθηγητής στο Alpen-Adria-Universität της Αυστρίας. Έχει διατελέσει Stanley J. Seeger Fellow στο Πανεπιστήμιο του Princeton, Marie Curie Fellow στο Université Saint-Louis των Βρυξελλών, καθώς και επισκέπτης καθηγητής στο Universität St. Gallen της Ελβετίας και στο Freie Universität του Βερολίνου.
Στην έρευνά του αναπτύσσει έναν ψηφιακό ανθρωπισμό, εστιάζοντας στη σχέση πολιτικής, ηθικής, τεχνητής νοημοσύνης και ανθρώπινης αναβάθμισης, με κεντρικές έννοιες το εικονιστικό, την ανθρωπινότητα και την τέχνη του βίου.
Τα έργα του Πολιτικές του Βίου: Η Ειρωνεία (Εκδόσεις Ευρασία, 2012) και Καστοριάδης: Μια Φιλοσοφία της Αυτονομίας (Εκδόσεις Ευρασία, 2007) έχουν τιμηθεί με το Καυταντζόγλειο Βραβείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ ο Ψηφιακός Ανθρωπισμός: Εικονιστικό Υποκείμενο και Τεχνητή Νοημοσύνη (Εκδόσεις Αρμός, 2019) ήταν υποψήφιος για το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου 2020. Το πρόσφατο βιβλίο του, Ψηφιακός Ανθρωπισμός ΙΙ: Τεχνητή Νοημοσύνη και τέχνη του βίου, κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αρμός.
29th HR Symposium
Με κεντρικό μήνυμα “Harness the Unknown - Reinvent the Way”, το 29th HR Symposium θα πραγματοποιηθεί στις 4 Μαρτίου, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Το πρακτικό, στρατηγικό, ανατρεπτικό, hands on συνέδριο - θεσμός της KPMG στην Ελλάδα προσκαλεί για ακόμα μια χρονιά όλη την κοινότητα του HR για να εξερευνήσει πώς να αξιοποιήσουμε το ανθρώπινο δυναμικό των εταιρειών μας και πώς να διαμορφώσουμε το μέλλον της επιχειρηματικής ζωής υπό τον άξονα της ηγεσίας και της αλλαγής. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το 29th HR Symposium, μπορείτε να επισκεφθείτε το https://bit.ly/29hrsymp.
