Ανησυχητικές εξελίξεις για το μέλλον της ανακύκλωσης πλαστικών σε Ευρώπη και Ελλάδα καταγράφονται στην πρόσφατη μελέτη “HDPE & PP Market in Europe” (Απρίλιος 2025) του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Βιομηχανιών Ανακύκλωσης (Plastics Recyclers Europe – PRE). Σε μια συγκυρία, μάλιστα, κατά την οποία η επίτευξη των στόχων της ευρωπαϊκής πράσινης συμφωνίας προϋποθέτει την επιτάχυνση των ρυθμών ανάκτησης και επαναχρησιμοποίησης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, η συνολική δυναμικότητα ανακύκλωσης για πολυαιθυλένιο υψηλής πυκνότητας και πολυπροπυλένιο στα 27 κράτη-μέλη της Ε.Ε. και τρεις επιπλέον χώρες παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη το 2023 σε σχέση με το προηγούμενο έτος, στους 3,5 εκατομμύρια τόνους. Αντίστοιχη είναι η εικόνα και για το ευρέως χρησιμοποιούμενο PET, που συναντάται σε πλήθος συσκευασιών τροφίμων, όπου το τελευταίο διάστημα καταγράφεται ακόμη και μείωση της εγκατεστημένης δυναμικότητας για την παραγωγή ανακυκλωμένου υλικού.
Η στασιμότητα αυτή αποδίδεται σε σύνθετους και αλληλένδετους παράγοντες: την περιορισμένη πρόοδο στη συλλογή, το υψηλό ενεργειακό κόστος, τη μειωμένη ζήτηση και την αθρόα εισαγωγή υλικών από τρίτες χώρες, μιας και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί είναι ανεπαρκείς ή δεν υπάρχουν καθόλου έλεγχοι.
Το πρόβλημα είναι πλέον συστημικό.
Χωρίς ενιαίους και αποτελεσματικούς ελέγχους, οι εισαγωγές ανακυκλωμένων και παρθένων πολυμερών πραγματοποιούνται με όρους που διαταράσσουν τον ανταγωνισμό, υπονομεύουν την αξιοπιστία του ευρωπαϊκού ανακυκλωμένου προϊόντος και εν τέλει αποθαρρύνουν τις επενδύσεις από τις επιχειρήσεις. Πρόκειται για μια άνιση μάχη ανάμεσα σε μια αυστηρά ρυθμιζόμενη ευρωπαϊκή αγορά και σε έναν ανταγωνισμό από τις τρίτες χώρες που λειτουργεί, σε πολλές περιπτώσεις, εκτός πλαισίου περιβαλλοντικών κανόνων και της απαιτούμενης κοινωνικής ευθύνης.
Την ίδια ώρα, η ανάγκη για βελτίωση της ανακύκλωσης πλαστικών είναι επιτακτική. Οι στόχοι του Κανονισμού για τις Συσκευασίες και τα Απόβλητα Συσκευασίας (PPWR) προβλέπουν σημαντική αύξηση της ανακυκλωμένης πρώτης ύλης έως το 2030. Χωρίς ριζική αλλαγή των σημερινών συνθηκών, αυτοί οι στόχοι κινδυνεύουν να παραμείνουν ευχολόγιο.
Η επίτευξή τους, όμως, δεν εξαρτάται μόνο από τη θέσπιση ποσοτικών υποχρεώσεων, αλλά από τη δυνατότητα του ίδιου του συστήματος να λειτουργήσει αποτελεσματικά, από την παραγωγή έως την τελική επαναχρησιμοποίηση.
Η ανακύκλωση των πλαστικών γίνεται πράξη μόνο όταν τα δευτερογενή υλικά αξιοποιούνται ως πρώτες ύλες στη βιομηχανία. Πέραν της διαλογής στην πηγή, της συλλογής, της μεταφοράς και της ανάκτησής τους σε διαφορετικές κατηγορίες, απαιτούνται επιπλέον στάδια επεξεργασίας, ώστε τα ανακυκλώσιμα πλαστικά να καταστούν κατάλληλα για επαναχρησιμοποίηση. Για να λειτουργήσει το σύστημα στην πράξη απαιτείται και θεσμικό και χρηματοδοτικό πλαίσιο.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία διέπεται από την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει», με εφαρμογή μέσω της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού (EPR). Στην Ελλάδα, η εφαρμογή υλοποιείται μέσω των Συλλογικών Συστημάτων Εναλλακτικής Διαχείρισης (ΣΣΕΔ), υπό την εποπτεία του ΕΟΑΝ. Ωστόσο, η εισφοροδιαφυγή εκτιμάται στο 50%. Πολλοί υπόχρεοι παραγωγοί δεν εγγράφονται στο Εθνικό Μητρώο Παραγωγών (ΕΜΠΑ) και δεν καταβάλλουν τις εισφορές που τους αναλογούν, στερώντας πολύτιμους πόρους από το σύστημα. Ταυτόχρονα, απαιτείται ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών για την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς και την εξασφάλιση ισότιμων όρων.
Ο Σύνδεσμος Βιομηχανιών Πλαστικών Ελλάδος και οι εταίροι του, Plastics Europe και EuPC, καλούν τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και την Πολιτεία να προχωρήσουν άμεσα σε μια δέσμη στοχευμένων μέτρων, με προτεραιότητα στα εξής:
- Άμεση πάταξη της εισφοροδιαφυγής στα ΣΣΕΔ, με πλήρη εφαρμογή της υποχρεωτικής εγγραφής στο ΕΜΠΑ.
- Ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών για την εποπτεία της αγοράς και την καταπολέμηση της αθέμιτης πρακτικής.
- Καθιέρωση αυστηρών ελέγχων με πιστοποίηση της ποιότητας και της προέλευσης κάθε εισαγόμενου υλικού.
- Αναβάθμιση των υποδομών διαλογής, ώστε μεγαλύτερο ποσοστό των αποβλήτων να καταλήγει πράγματι σε ανακύκλωση
- Τέλος, ο ΣΒΠΕ εκφράζει την προσδοκία η εφαρμογή του νόμου για το Σύστημα Επιστροφής Εγγυοδοσίας (DRS) να αποτελέσει ένα λειτουργικό και εφαρμόσιμο εργαλείο, που θα ενισχύσει ουσιαστικά τη συλλογή πλαστικών συσκευασιών και θα αυξήσει τα ποσοστά ανακύκλωσης. Ο Σύνδεσμος δηλώνει ότι θα στηρίξει ενεργά την Πολιτεία και τους αρμόδιους φορείς στην υλοποίηση αυτής της μεταρρύθμισης, η οποία μπορεί, υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις, να αποφέρει μετρήσιμα αποτελέσματα και να δημιουργήσει προστιθέμενη αξία για την κυκλική οικονομία.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να οικοδομήσει την κυκλική της οικονομία πάνω σε υλικά αμφίβολης προέλευσης. Χρειάζεται πολιτική βούληση, έλεγχος και στρατηγικός σχεδιασμός. Αλλιώς, κινδυνεύει να χάσει το στοίχημα της κυκλικότητας και μαζί του ένα κρίσιμο τμήμα της παραγωγικής της βάσης.
