Σημαντική μείωση καταγράφουν τα φυσικά ποτάμια και οι ελεύθερες ποτάμιες διαδρομές στα Βαλκάνια μέσα σε 13 χρόνια, όπως αναδεικνύει πρόσφατη μελέτη στο πλαίσιο της εκστρατείας «Save the Blue Heart of Europe». Με τα Βαλκάνια να φιλοξενούν μερικά από τα τελευταία ποτάμια ελεύθερης ροής στην Ευρώπη, οι ερευνητές αποτυπώνουν μια κλιμακούμενη απειλή για τη φυσική κληρονομιά της περιοχής.
Σύμφωνα με την έκθεση, στο διάστημα αυτό έχουν χαθεί περίπου 2.450 χιλιόμετρα ελεύθερων ποτάμιων διαδρομών, μειώνοντας το ποσοστό των φυσικών ποταμών κατά 7% σε 13 χρόνια.
Η μελέτη, που ολοκληρώθηκε μέσα στο 2025, έχοντας προηγηθεί μία αντίστοιχη το 2012, και εκπονήθηκε από το Riverwatch και το EuroNatur, εξετάζει 83.824 χιλιόμετρα ποταμών σε 11 χώρες, ανάμεσά τους και την Ελλάδα. Παράλληλα όμως θέτει ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα, αυτό της συνδεσιμότητας των ποτάμιων δικτύων, δηλαδή το κατά πόσο τα ποτάμια παραμένουν ελεύθερα να λειτουργούν ως ενιαία και ζωντανά οικοσυστήματα.
«Σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη έχουμε ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα με τους φραγμούς, αλλά και με το σπάσιμο ουσιαστικά των ποταμών σε μικρότερα κομμάτια, τα οποία δεν επιτρέπουν την ελεύθερη επικοινωνία των οργανισμών», εξηγεί στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο συντονιστής Προγράμματος για το Νερό στο Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA) -που αποτελεί έναν από τους εταίρους της εκστρατείας- Φανοίκος Σακελλαράκης
Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι πέρα από την ποιότητα και τη χημική σύσταση των υδάτων, αν δηλαδή καταγράφεται ρύπανση που μπορεί να υπονομεύει τα οικολογικά του χαρακτηριστικά, κρίσιμος παράγοντας είναι και η οικολογική τους συνδεσιμότητα, δηλαδή το κατά πόσο τελικά ένα ποτάμιο δίκτυο κυλάει ελεύθερο και δεν παρεμποδίζεται από κάποιο φράγμα.
Τι συμβαίνει με τα ποτάμια των Βαλκανίων - Ποια η κατάσταση στην Ελλάδα
Στα Βαλκάνια, όπως τονίζει ο κ. Σακελλαράκης, τα ποτάμια της περιοχής προσπαθούν να διατηρήσουν, ακόμη, μια καλή οικολογική κατάσταση και να έχουν αρκετά τμήματα με οικολογική συνδεσιμότητα, δηλαδή έχουν ελεύθερη ροή και έχουν διατηρήσει τα φυσικά τους χαρακτηριστικά. Ωστόσο όπως καταδεικνύεται από την μελέτη από το 2012 έως το 2025 παρατηρείται μία αρνητική τάση καθώς μέσα σε 13 χρόνια έχουν χαθεί 2.500 χιλιόμετρα ελεύθερων ποτάμιων διαδρόμων.
Παράλληλα τα τμήματα που μετατράπηκαν σε τεχνητούς ταμιευτήρες αυξήθηκαν κατά 18%. Όπως υπογραμμίζει ο κ. Σακελλαράκης, στο πλαίσιο της έκθεσης τα ποτάμια ταξινομούνται σε διαφορετικές κατηγορίες και συγκεκριμένα σε αυτά που είναι φυσικά, σε όσα έχουν τροποποιηθεί ελαφρώς, μετρίως, εκτενώς αλλά και σε μεγάλο βαθμό.
Όσον αφορά την Ελλάδα, όπως επισημαίνει ο κ. Σακελλαράκης, το 35% των ποταμών της διατηρεί τη φυσική κατάσταση τους, ένα 33% έχουν ελαφρώς τροποποιηθεί (ήπιες παρεμβάσεις) και ένα 22-23% αξιολογούνται σε εκτενώς τροποποιημένα ή σημαντικά τροποποιημένα. Παράλληλα, σύμφωνα με το MedINA πάνω από 3.500 χλμ. ποτάμιων δικτύων έχουν τροποποιηθεί σημαντικά, ενώ τα βαριά αλλοιωμένα τμήματα εντοπίζονται κυρίως στους μεγάλους ποτάμιους άξονες της χώρας και περιορίζονται στο 4%. Τέτοια παραδείγματα, σύμφωνα με τον κ. Σακελλαράκη αποτελούν ο Αλιάκμονας κι ο Αχελώος. Παρόλα αυτά, όπως σημειώνει, η Ελλάδα σε σχέση με τα υπόλοιπα Βαλκάνια είναι σε μία καλή κατάσταση, χωρίς ωστόσο να υπάρχουν στοιχεία από την προηγούμενη έκθεση που είχε εκπονηθεί.
«Συγκριτικά με τις άλλες χώρες των Βαλκανίων είμαστε σε ένα καλό επίπεδο, όπως είναι η Κροατία, η Βοσνία Ερζεγοβίνη, η Σερβία, ενώ βασίλισσα των ποταμών αυτή τη στιγμή σε επίπεδο οικολογικής συνδεσιμότητας είναι το Μαυροβούνιο. Η Ελλάδα βρίσκεται κοντά σε αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε ως βαλκανικό μέσο όρο. Δυστυχώς βλέπουμε ότι κάποιες χώρες και μάλιστα και γειτονικές μας χώρες, όπως είναι η Αλβανία, μέσα στα τελευταία 13 χρόνια έχουν απωλέσει έναν σημαντικό αριθμό ποταμών με αποτέλεσμα να υπονομεύεται κάπως η οικολογική τους ποιότητα», υπογραμμίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Σακελλαράκης.
Ποιες οι απειλές που δέχονται
Όπως επισημαίνει ο κ. Σακελλαράκης, οι ποταμοί στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια βρίσκονται σήμερα «στο κέντρο των προσπαθειών για την προστασία τους, την ανάδειξή τους και την ορθολογική τους προσέγγιση «σε ζητήματα που έχουν να κάνουν με την αντιπλημμυρική προστασία», ωστόσο τονίζει ότι οι πρακτικές που προτείνονται σαν λύσεις σχετίζονται περισσότερο με την προστασία του ανθρώπινου κεφαλαίου και των υποδομών.
Επιπλέον, σύμφωνα με τον ίδιο, η κλιματική κρίση επιβαρύνει περαιτέρω την κατάσταση, καθώς έχει «έναν διπλό χαρακτήρα».
«Από τη μία παρατηρούμε τα φαινόμενα της μείωσης των υδάτων των ποτάμιων δικτύων, αλλά ταυτόχρονα βλέπουμε ότι πολλές φορές προκύπτουν ζητήματα που έχουν να κάνουν με τα πλημμυρικά φαινόμενα», εξηγεί, σημειώνοντας ότι τα ποτάμια βρίσκονται πλέον «σε έναν έντονο διάλογο και σε μία αντιπαράθεση όσον αφορά την προσέγγιση που πρέπει τελικά να ακολουθήσουμε».
«Αξίζει να επισημανθεί ότι τα ελεύθερα ποτάμια και η προστασία των πλημμυρικών τους πεδίων, η προστασία τής συνδεσιμότητας των ποταμών, βρίσκονται στον πυρήνα μιας ορθολογικής προσέγγισης και για την προστασία των ανθρώπων, των υποδομών αλλά και προφανώς και για την προστασία της ίδιας οικολογικής ποιότητας. Το σημαντικό που προκύπτει είναι το πρόβλημα του ποιες τελικά είναι αυτές οι κατασκευές που έρχονται και υπονομεύουν την ποιότητα, την οικολογική κατάσταση των ποταμών. Και εκεί δυστυχώς, αυτό που εντοπίζει και η μελέτη και αυτό που αναφέραμε και εμείς για τα χιλιόμετρα των ελεύθερων ποταμών που έχουν χαθεί, προκύπτει ότι είναι η χωροθέτηση νέων μικρών υδροηλεκτρικών ή ηλεκτρικών έργων εν γένει. Αυτός είναι ο μεγάλος μας προβληματισμός. Αυτή τη στιγμή που μιλάμε στα Βαλκάνια έχουμε περισσότερο από 1.800 υδροηλεκτρικά έργα τα οποία βρίσκονται σε λειτουργικό καθεστώς. Αλλά έχουμε και περισσότερα από 3.000 έργα τα οποία βρίσκονται στη διαδικασία αδειοδότησης», επισημαίνει.
Όσον αφορά την Ελλάδα, όπως τονίζει, «προκύπτει ότι αυτή τη στιγμή έχουμε περίπου 120 μικρά υδροηλεκτρικά έργα τα οποία συσσωρεύονται σε περιοχές υψηλής οικολογικής αξίας, όπως είναι π.χ. όλη η οροσειρά της Πίνδου. Και ταυτόχρονα έχουμε περισσότερα από 500 έργα τα οποία βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια αδειοδότησης, τα οποία αν αύριο αδειοδοτηθούν ο αριθμός θα μεταβληθεί πάρα πολύ και για την ίδια μας τη χώρα». «Από τη μία έχουμε 120 διαφορετικά μικρά υδροηλεκτρικά έργα αλλά αυτά τα μικρά υδροηλεκτρικά έργα τελικά συνεισφέρουν μόλις στο 1,6% των αναγκών της κάλυψης της ηλεκτρικής παραγωγής της Ελλάδας» προσθέτει.
Αυτό που προκύπτει, όπως εξηγεί, είναι η αναγκαιότητα μιας ορθολογικής προσέγγισης για το πλαίσιο της χωροθέτησης τελικά των μικρών υδροηλεκτρικών έργων, χωρίς αυτό ωστόσο να αμφισβητεί την ανάγκη για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
«Κανένας σοβαρός περιβαλλοντικός επιστήμονας δεν θα πει κάτι διαφορετικό στην κατάσταση που βιώνουμε σήμερα, αυτή της απόλυτης κλιματικής κατάρρευσης. Αυτό που πρέπει όμως να έρθουμε και να φέρουμε στο προσκήνιο είναι την αναγκαιότητα μιας ορθολογικής προσέγγισης για το πλαίσιο της χωροθέτησης τελικά των μικρών υδροηλεκτρικών έργων. Δεν μπορούμε, δηλαδή, σε περιοχές υψηλής οικολογικής αξίας σε ποταμούς, που βλέπουμε ότι ακόμα και σήμερα μετά από τόσα χρόνια, τόσες δεκαετίες, έχουν διατηρήσει την οικολογική τους συνδεσιμότητα, να πηγαίνουμε και να εγκαθιστούμε μικρά υδροηλεκτρικά έργα. Χρειαζόμαστε έναν νέο χωροταξικό σχεδιασμό για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας γιατί δυστυχώς το ισχύον πλαίσιο είναι παρωχημένο και το τελευταίο που είχαμε για την Ελλάδα ήταν το 2008», σημειώνει ο κ. Σακελλαράκης, ενώ συμπληρώνει ότι χρειάζεται να έρθει πάλι στο προσκήνιο ο κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης που ψηφίστηκε από την ΕΕ τον Αύγουστο του 2024.
«Πρόκειται για ένα βασικό εργαλείο περιβαλλοντικής πολιτικής το οποίο ανάμεσα σε πολλούς άλλους στόχους που έρχεται και θέτει, με κάθετο τρόπο, ορίζει ρητά ότι τα κράτη-μέλη πρέπει να απελευθερώσουν 25.000 χιλιόμετρα ποταμών με ορίζοντα το 2030. Ήδη ευτυχώς έχει μπει και το ίδιο το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας σε μια διαδικασία κατάρτισης του εθνικού σχεδίου για την αποκατάσταση της φύσης, το οποίο πρέπει να κατατεθεί και στην Κομισιόν τον Σεπτέμβρη φέτος, που μέσα σε αυτό προσπαθεί και η ίδια η ομάδα έργου αλλά και το ΜedINA να συνεισφέρει με την εξειδίκευση που έχει πάνω στο θέμα για να εντοπίσουμε ποιες περιοχές μπορούν να υποστηριχθούν με δράσεις αποκατάστασης της οικολογικής συνδεσιμότητας αλλά προφανώς και με αναγνώριση των περιοχών που έχουν αυτή τη στιγμή υψηλή οικολογική αξία, συνδεσιμότητα και περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά που πρέπει να προτεραιοποιηθούν για την προστασία τους απέναντι σε οτιδήποτε μπορεί να έρθει να υπονομεύσει τη συνδεσιμότητα τους», καταλήγει.
