Στον Χ. Ι. Πολυχρονίου
Ο τάφος της Αμφίπολης έφερε ξανά στο προσκήνιο τη συζήτηση για τον Μέγα Αλέξανδρο. Φυσικά, είναι απόλυτα δικαιολογημένο το ενδιαφέρον της ελληνικής και παγκόσμιας κοινής γνώμης, καθώς ο Αλέξανδρος Γ’ ο Μακεδών υπήρξε ενδεχομένως όχι μόνο ο μεγαλύτερος στρατηλάτης όλων των εποχών, αλλά και μια ασυναγώνιστα ηρωική, εμβληματική προσωπικότητα, με θεϊκή καταγωγή για τους περισσότερους ανθρώπους του αρχαίου κόσμου.
Με αφορμή τη σπουδαία ανακάλυψη του βασιλικού ταφικού περίβολου στην Αμφίπολη, από την οποία ξεκίνησε ο στόλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου με προορισμό την Ασία, ο Χ. Ι. Πολυχρονίου μίλησε για τον μεγάλο Μακεδόνα στρατηλάτη εκ μέρους της «Κ.Ε.» με τον αμερικανό κλασικιστή και ιστορικό Guy MacLean Rogers, καθηγητή στην έδρα «William R. Kenan» Κλασικών Σπουδών και Ιστορίας στο περιβόητο πανεπιστημιακό κολέγιο θηλέων Wellesley College της Βοστόνης και μια παγκόσμια αυθεντία στην αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή ιστορία και στη μελέτη για τη ζωή και το έργου του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Guy MacLean Rogers σπούδασε αρχαία ιστορία στο University College London και απέκτησε μεταπτυχιακό και διδακτορικό πτυχίο στις Κλασικές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Είναι συγγραφέας πολλών βραβευμένων βιβλίων, ανάμεσα στα οποία είναι το Alexander: The Ambiguity of Greatness («Αλέξανδρος: Η αμφισημία του μεγαλείου»), μεταφρασμένο στα ελληνικά και στα ρωσικά, το Roots of the Western Tradition: A Short History of the Ancient World (Οι ρίζες της δυτικής παράδοσης: Μια σύντομη ιστορία του αρχαίου κόσμου) και το The Mysteries of Artemis of Ephesos (Τα μυστήρια της Αρτέμιδος της Εφέσου), καθώς και συνεκδότης του τρίτομου έργου Rome, The Greek World, and the East (Ρώμη, ο ελληνικός κόσμος και η Ανατολή). Συνεισφέρει τακτικά σε τηλεοπτικά προγράμματα και ντοκιμαντέρ γύρω από τον αρχαίο κόσμο για το History Channel και το BBC. Το εαρινό ακαδημαϊκό εξάμηνο του 2014 δίδαξε ένα Μαζικό Ανοικτό Διαδικτυακό Μάθημα με τον τίτλο «Ήταν Ο Αλέξανδρος Μέγας; Η ζωή, η ηγεσία και οι παρακαταθήκες του μεγαλύτερου πολεμιστή στην ιστορία», το οποίο παρακολούθησαν 17,500 φοιτητές. Η παρούσα συνέντευξη θα δημοσιευθεί σύντομα επίσης στα αγγλικά στο αμερικανικό ηλεκτρονικό έντυπο «Truthout».
Σε δώδεκα μόνο χρόνια, ο Αλέξανδρος Γ’ ο Μακεδών άλλαξε εντελώς τη φύση του αρχαίου κόσμου, γεγονός που τον κατέστησε τον μεγαλύτερο και πιο εμβληματικό στρατηλάτη όλων των εποχών. Ποιες ήταν οι ηγετικές ιδιότητες του Μέγα Αλέξανδρου που του επέτρεψαν να κατακτήσει τον μισό κόσμο πριν από την ηλικία των 30 ετών;
Ο Αλέξανδρος ήταν το είδος του ηγέτη που εμφανίζεται μια φορά στην ιστορία. Ήταν εξαιρετικά ευφυής, παρατηρητικός, γενναίος πέρα από τη λογική, και θανατηφόρος στη μάχη. Έθετε σαφείς στόχους και επικεντρωνόταν αδυσώπητα στην επίτευξή τους. Ήξερε και σεβόταν τους εχθρούς του, αλλά δεν φοβόταν κανέναν. Παρακινούσε τους στρατιώτες του εμφανίζοντας την προθυμία να θυσιαστεί για λογαριασμό τους. Εν ολίγοις, ήταν ένας χαρισματικός, εμπνευσμένος ηγέτης και η αδιάσπαστη σειρά νικών υποδήλωνε ότι ήταν ο αγαπημένος των θεών. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δεκάδες χιλιάδες ήταν πρόθυμοι να τον ακολουθήσουν από την Μακεδονία μέχρι τον Ινδό ποταμό.
Ποιοί θεωρείτε ότι είναι οι παράγοντες που τον οδήγησαν στο να επεκταθεί μέχρι την άκρη του γνωστού μέχρι τότε κόσμου;
Αρχικά ο Αλέξανδρος ήταν ο ηγέτης ενός πανελλήνιου πολέμου εκδίκησης εναντίον της Περσίας για τις πράξεις της κατά των ελληνικών πόλεων-κρατών, ιδιαίτερα για το γεγονός ότι έκαψαν τους ναούς στην κορυφή της Ακρόπολης των Αθηνών το 480 π.Χ. Αλλά τελικά ανάπτυξε μια επαναστατική θεολογική αιτιολόγηση για το σχέδιό του να κατακτήσει ολόκληρο τον κόσμο. Στο βιβλίο μου, «Αλέξανδρος: Η αμφισημία του μεγαλείου» (2004), υποστηρίζω ότι ο Αλέξανδρος ήθελε να ενώσει όλα τα παιδιά του Δία κάτω από την εξουσία των «καλύτερων» -- τους Μακεδόνες και τους Πέρσες – και του καλύτερου όλων, τον Αλέξανδρο. Έτσι, το αυτοκρατορικό όραμα του Αλέξανδρου περιλάμβανε τον διαμοιρασμό της εξουσίας πάνω από την αυτοκρατορία του με τους Πέρσες τους οποίους είχε κατακτήσει.
Ο Αλέξανδρος ήταν μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα ακόμη και για τη δική του εποχή – βαρύς πότης, όπως ο πατέρας του ο Φίλιππος Β’, ατρόμητος αλλά με βίαιη ιδιοσυγκρασία -και σίγουρα όχι αλάθητος. Ωστόσο, μπορούσε να ενώσει τους λαούς και να προσκυνάτε από τους ανθρώπους ως θεός. Οπότε, μήπως ήταν ο Αλέξανδρος γεννημένος για επιτυχίες, προσφέροντας ως εκ τούτου στήριξη στον ισχυρισμό εκείνων των επιστημόνων που θεωρούν ότι το DNA υπαγορεύει αν θα πετύχουμε ή θα αποτύχουμε;
Πιστεύω ακράδαντα στη σημασία του DNA ή σε ό, τι είναι βαθιά χαραγμένα μέσα μας γενετικά. Αλλά η οικογένεια, η εκπαίδευση και η κουλτούρα είναι εξίσου σημαντικά για την επιτυχία.
Ο Αλέξανδρος γεννήθηκε με μεγάλες πνευματικές και σωματικές ικανότητες. Μπορούσε να δει πράγματα που εμείς οι υπόλοιποι δεν μπορούμε να δούμε. Όταν ήταν μικρός, ήταν ο μόνος που παρατήρησε ότι το άγριο άλογο ο Βουκεφάλας (που προτεινόταν στον πατέρα του για αγορά) φοβόταν τη σκιά του. Ο Αλέξανδρος έστρεψε τον Βουκεφάλα προς τον ήλιο, έτσι ώστε το άλογο να μην φοβάται από τη δική του σκιά και στη συνέχεια το καβάλησε. Πριν από τις μάχες, ο Αλέξανδρος αντιλαμβανόταν αμέσως τον τρόπο με τον οποίον σκόπευαν να πολεμήσουν οι αντίπαλοί του από τους σχηματισμούς μάχης που διαμόρφωναν και έκανε τις απαραίτητες προσαρμογές τακτικής. Ήταν επίσης ένας φυσικά προικισμένος αθλητής. Ήταν εξαιρετικός δρομέας και σκληρός σαν ατσάλι. Είχε υπεράνθρωπες δυνάμεις αντοχής. Δεν νομίζω ότι αυτές οι ικανότητες διδάσκονται. Υπό αυτή την έννοια, ο Αλέξανδρος γεννήθηκε για να γίνει ο Αλέξανδρος ακριβώς όπως ο Μότσαρτ γεννήθηκε για να γίνει ο Μότσαρτ.
Ωστόσο, η ανατροφή και η εκπαίδευση του Αλέξανδρου ήταν τουλάχιστον εξίσου σημαντικοί παράγοντες για την ανάπτυξη και την επιτυχία του. Και οι δύο γονείς του, ο Φίλιππος Β’ και η Ολυμπιάδα, είχαν τις μεγαλύτερες δυνατόν προσδοκίες γι' αυτόν. Και προσέλαβαν τους καλύτερους δασκάλους για τον Αλέξανδρο, συμπεριλαμβανομένου του Αριστοτέλη. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Αλέξανδρος γεννήθηκε και στη συνέχεια ανατράφηκε για να γίνει ηγέτης που θα γράψει ιστορία. Στο βιβλίο μου τονίζω ιδιαίτερα την επιρροή της Ολυμπιάδας προς τον Αλέξανδρο. Η Ολυμπιάδα ήταν η απόλυτη «μαμά-τίγρης» της ιστορίας. Ο Αλέξανδρος μπορεί να ήταν ο μόνος άνθρωπος σε όλη την Μακεδονία που δεν φοβόταν τη μητέρα του.
Στην αρχαία ελληνική εσωτερική ταυτότητα, ο μύθος και η πραγματικότητα φαίνεται να λειτουργούν υπό μορφή ζεύγους. Έτσι, τα μεγάλα πρότυπα του Αλέξανδρου ήταν ο Ηρακλής και ο Αχιλλέας, ενώ φαίνεται να είχε ασπαστεί τον ισχυρισμό της μητέρας του ότι είχε συλληφθεί από τον Δία και όχι από τον Φίλιππο, αν και ο Αλέξανδρος ποτέ δεν απέρριψε τον Φίλιππο ως τον βιολογικό του πατέρα.
Ποιος ήταν ο ρόλος του μύθου στην αρχαία ελληνική κοινωνία;
Για τους περισσότερους αρχαίους Έλληνες δεν υπήρχε σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε αυτό που θα ονομάζαμε μύθο και την ιστορία. Για τους αρχαίους Έλληνες η λέξη μύθος δεν σημαίνει κατ' ανάγκη μια ιστορία για το παρελθόν ή το παρόν που ήταν αναληθής. Δεν νομίζω ότι ο Αλέξανδρος θεωρούσε μύθο (με τη σύγχρονη αίσθηση της λέξης) τον Τρωικό πόλεμο ή ότι ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος ήταν μυθολογικοί χαρακτήρες. Αντιθέτως, είμαι πεπεισμένος ότι ο Αλέξανδρος πίστευε πραγματικά ότι υπήρχε ο Όμηρος και ο Τρωικός Πόλεμος και ότι ο Αχιλλέας, ο πρόγονός του, ήταν ένα πραγματικό πρόσωπο.
Τι μας λέει η προσωπική σχέση μεταξύ Αλέξανδρου και Ηφαιστίωνα, η οποία φαίνεται να μοιάζει πολύ με τη σχέση ανάμεσα στον Αχιλλέα και τον Πάτροκλο, όπως καταγράφεται στην Ιλιάδα του Ομήρου, για τη φιλία και τον ομοερωτισμό στην αρχαία Ελλάδα;
Η σχέση του Αλέξανδρου με τον Ηφαιστίωνα μας λέει ταυτόχρονα πολύ λιγότερα και πολύ περισσότερα πράγματα από ό, τι πολλοί άνθρωποι θέλουν να πιστεύουν. Πολλοί θέλουν να χρησιμοποιήσουν τις ενδείξεις για τη σχέση αυτή προκειμένου να υποστηρίξουν ότι ο Αλέξανδρος ήταν ουσιαστικά ομοφυλόφιλος ή αμφιφυλόφιλος, αγνοώντας τις αποδείξεις για τις ετεροφυλοφιλικές του σχέσεις. Το επιχείρημά μου είναι ότι δεν πρέπει να επιβάλουμε τις δικές μας σεξουαλικές κατηγορίες (ομοφυλόφιλοι, ετεροφυλόφιλοι, αμφιφυλόφιλοι, κ.λπ.) πάνω στους αρχαίους Έλληνες, συμπεριλαμβανομένου του Αλέξανδρου, γιατί αυτές οι κατηγορίες είναι σύγχρονα κατασκευάσματα που είναι ξένα προς την παράδοση του αρχαίου κόσμου στον οποίο έζησε ο Αλέξανδρος. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν τις δικές τους ιδέες για το τι ονομάζουμε σεξουαλικότητα. Δεν θεωρούσαν ότι αν κάποιος είχε κάποια έλξη προς έναν άνδρα ή μια γυναίκα, αυτό συνεπάγετο ότι το εν λόγω πρόσωπο ανήκε αμετάκλητα σε κάποιο σεξουαλικό στρατόπεδο.
Αν κοιτάξουμε προσεκτικά τις στενές σχέσεις του Αλέξανδρου κατά την πάροδο του χρόνου, αυτό που ανακαλύπτουμε είναι ότι ο Αλέξανδρος ήταν λάτρης της ομορφιάς, χωρίς αναφορά στις σύγχρονες σεξουαλικές κατηγορίες ή τις αρχαίες εθνοτικές προκαταλήψεις. Ο Αλέξανδρος μοιραζόταν το κρεβάτι του τόσο με όμορφες ελληνίδες όσο και με όμορφες Ασιάτες. Όσον αφορά την ειδική σχέση του Αλέξανδρου με τον Ηφαιστίωνα, θα ήθελα να κάνω μια-δυο ακόμη παρατηρήσεις. Μπορεί να υπήρχε όντως μια ερωτική πτυχή σε αυτή τη σχέση. Αλλά δεν νομίζω ότι αυτό ήταν το επίκεντρο της σχέσης. Ο Αλέξανδρος γνώριζε τον Ηφαιστίωνα από την παιδική ηλικία και έγιναν πολύ στενοί φίλοι σε βαθμό που ο ένας νοιαζόταν τρομερά και εμπιστευόταν απόλυτα τον άλλον. Η εμπειρία το να πολεμούν μαζί ο ένας δίπλα στον άλλον αναμφίβολα δυνάμωσε αυτόν τον δεσμό, όπως συνήθως γίνεται.
Τέλος, αν ο Αλέξανδρος και ο Ηφαιστίων ήταν όντως εραστές, η σχέση τους μας λέει πολλά για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό υπό την έννοια ότι αυτό ήταν κάτι που δεν απασχολούσε κανέναν στην εποχή τους. Δεν συναντάμε στις αρχαίες πηγές πολλά σχόλια για τη σχέση τους. Ήταν ο Αλέξανδρος και ο Ηφαιστίων εραστές; Κανείς δεν φαίνεται να νοιαζόταν γι΄ αυτό το θέμα.
Κάποιοι σημερινοί γείτονες της Ελλάδας θέλουν να ισχυρίζονται ότι ο Μέγας Αλέξανδρος δεν ήταν Έλληνας, αλλά Σλαβομακεδόνας. Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι οι αρχαίοι Μακεδόνες μιλούσαν ελληνικά, πίστευαν σε Έλληνες θεούς και μάλιστα συμμετείχαν στους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες, όπου μόνο ελληνικές πόλεις-κράτη θα μπορούσαν να το κάνουν. Επιπλέον, η αποστολή του Αλεξάνδρου ήταν να διαδώσει τον ελληνικό πολιτισμό σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο. Οπότε, τι ιστορικά στοιχεία μπορεί να υπάρχουν που να υποδεικνύουν ότι ο Μέγας Αλέξανδρος δεν ήταν Έλληνας;
Όταν μιλάμε για ταυτότητα στον σύγχρονο κόσμο, το σημείο αναφοράς είναι το DNA ή (δυστυχώς) η φυλή ή η εθνικότητα ή η εθνική ιθαγένεια. Αλλά στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αυτό που θα ονομάζαμε εθνική ταυτότητα βασιζόταν στην ιδέα της βιολογικής καταγωγής από έναν πρόγονο ή προγόνους. Στην περίπτωση του Αλέξανδρου, ο Πλούταρχος μας λέει ότι από τη μεριά της μητέρας του (της Ολυμπιάδας), ο Αλέξανδρος καταγόταν από τον Νεοπτόλεμο, τον γιο του Αχιλλέα. Και από την πλευρά του πατέρα του, ήταν απόγονος του Ηρακλή. Αν ο Πλούταρχος έχει δίκιο, τότε συνεπάγεται ότι ο Αλέξανδρος θεωρείτο ότι καταγόταν απ' ευθείας από μερικούς από τους μεγαλύτερους ήρωες και αργότερα θεούς (Ηρακλής) της Ελληνικής ιστορίας. Γνωρίζουμε επίσης ότι ο Αλέξανδρος μιλούσε και έγραφε ελληνικά και ότι η εκπαίδευσή του ήταν απολύτως Ελληνική. Όπως όλοι γνωρίζουν, το αγαπημένο του έργο λογοτεχνίας ήταν η Ιλιάδα. Αποκαλούσε την Ιλιάδα εγχειρίδιο πολέμου και κοιμόταν με ένα αντίγραφο που του είχε δώσει ο Αριστοτέλης με σχόλια αποκλειστικά γι’ αυτόν.
Ποια είναι η άποψή σας για τον τάφο της Αμφίπολης και τι νομίζετε ότι απέγινε ο τάφος του Μεγαλέξανδρου;
Διαβάζω καθημερινά για την ανασκαφή του τάφου της Αμφίπολης και, όπως όλος ο υπόλοιπος κόσμος, νιώθω την αίσθηση του ενθουσιασμού για το τι μπορεί να βρουν εκεί οι αρχαιολόγοι. Ξέρω ότι αρκετός κόσμος ανυπομονεί να μάθει για τα αποτελέσματα, αλλά η αίσθηση που έχω για την κατάσταση είναι ότι οι αρχαιολόγοι είναι προσεκτικοί και δεν θέλουν προβάλουν συμπεράσματα χωρίς να έχουν αναλυθεί όλα τα δεδομένα. Κι αυτός είναι ακριβώς ο σωστός τρόπος με τον οποίον πρέπει να προχωρήσουν. Ελπίζω ότι όταν εισχωρήσουν στο εσωτερικό μέρος του τάφου θα υπάρξει κάποιο είδος αποδεικτικών στοιχείων, όπως μια επιγραφή, η οποία θα προσφέρει σαφείς ενδείξεις για την ταυτότητα του «κατόχου» του τάφου ή/και το σκοπό του μνημείου.
Σε ό, τι αφορά τον τάφο του Αλέξανδρου, εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια στην ιστορία. Γνωρίζουμε ότι μια μακρά λίστα διάσημων ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένου του Οκταβιανού (που σύντομα έγινε ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αύγουστος), είδαν το σώμα του Αλέξανδρου στον τάφο του στην Αλεξάνδρεια και έχει αναφερθεί ότι κόσμος το επισκέπτονταν περιοδικά στην ύστερη μεσαιωνική περίοδο και πρώιμη σύγχρονη περίοδο (ανάλογα με το πώς ορίζει κανείς αυτές τις εποχές). Στη συνέχεια, όμως, δεν υπάρχουν άλλες αναφορές για επισκέψεις στον τάφο του και κανείς δεν έχει μπορέσει να αποδείξει με βεβαιότητα ότι το σώμα του Αλέξανδρου μετακινήθηκε από την Αλεξάνδρεια. Λόγω της αστικής ανάπτυξης της Αλεξάνδρειας, ήταν πολύ δύσκολο για τους αρχαιολόγους να διερευνήσουν τις πιθανές τοποθεσίες κάτω από τους δρόμους της πόλης, όπου θα μπορούσε να έχει θαφτεί. Ωστόσο, υπάρχουν αρχαιολόγοι σήμερα στην πόλη που ψάχνουν για το τάφο του και οι ειδήσεις που έρχονται είναι ότι μπορεί να βρίσκονται κοντά στην τελευταία κατοικία του Μέγα Αλεξάνδρου. Ελπίζω να είμαι ακόμα ζωντανός αν και όταν βρουν τον τάφο. Η ανακάλυψη του τάφου του Αλέξανδρου -- και ιδιαίτερα τα λείψανά του-- θα είναι ένα εντυπωσιακό επίτευγμα, ίσως η μεγαλύτερη αρχαιολογική ανακάλυψη στην ιστορία. Με όλο το σεβασμό, υπήρξαν πολλοί Φαραώ της Αιγύπτου, πολλοί αυτοκράτορες της αρχαίας Ρώμης. Αλλά υπήρχε και θα υπάρχει πάντα μόνον ένας Αλέξανδρος.
*Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία την Κυριακή 21/9/2014.
