Μια βαθιά αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης εισάγει ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης εισάγωντας για πρώτη φορά την ηλεκτρονική ψηφοφορία τόσο για τις αυτοδιοικητικές εκλογές όσο και για τα συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα και την ανάδειξη των συμβουλίων νέων.
Πρόκειται για μια μεταρρύθμιση που επιχειρεί να μεταφέρει σημαντικό μέρος της δημοκρατικής διαδικασίας στο ψηφιακό περιβάλλον, με στόχο τη διεύρυνση της συμμετοχής, την εξοικείωση των εκλογέων με αυτή τη νέα εκλογική διαδικασία που αργά ή γρήγορα θα επεκταθεί και στις εθνικές εκλογές, καθώς και τη διευκόλυνση όσων την ημέρα των εκλογών βρίσκονται εκτός του τόπου όπου είναι δημότες.
Στο επίκεντρο της νέας αρχιτεκτονικής βρίσκεται η δυνατότητα άσκησης του εκλογικού δικαιώματος με ηλεκτρονική ψήφο για την ανάδειξη δημάρχων/δημοτικών συμβουλίων και περιφερειαρχών/περιφερειακών συμβουλίων αρχής γενομένης από τις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές το 2028.
Το σχέδιο νόμου, που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση από τον υπουργό Εσωτερικών Θοδωρή Λιβάνιο και θα κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή τον Ιούνιο, προβλέπει ότι η ηλεκτρονική ψήφος έχει προαιρετικό χαρακτήρα και λειτουργεί παράλληλα με τη συμβατική διαδικασία της κάλπης. Ο εκλογέας διατηρεί το δικαίωμα επιλογής ανάμεσα στη φυσική παρουσία και την ηλεκτρονική συμμετοχή, χωρίς να καταργείται η παραδοσιακή μορφή ψηφοφορίας. Ωστόσο, για την αποτροπή της διπλής ψήφου, όσοι επιλέγουν την ηλεκτρονική διαδικασία εγγράφονται σε ειδικούς εκλογικούς καταλόγους και αποκλείονται από την ψηφοφορία με φυσική παρουσία.
Οι ειδικοί εκλογικοί κατάλογοι ηλεκτρονικής ψήφου τηρούνται από το υπουργείο Εσωτερικών και περιλαμβάνουν πλήρη στοιχεία ταυτοποίησης και επικοινωνίας των εκλογέων. Η εγγραφή πραγματοποιείται μέσω ειδικής εφαρμογής στο gov.gr, με χρήση των προσωπικών κωδικών taxisnet και επιβεβαίωση στοιχείων μέσω κωδικών επαλήθευσης μιας χρήσης (OTP), ενώ η επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων διέπεται από τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR) και την ελληνική νομοθεσία για την προστασία προσωπικών δεδομένων.
Η ίδια η διαδικασία της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας προβλέπεται να διεξάγεται σε ειδικά εκλογικά τμήματα ηλεκτρονικής ψήφου που θα λειτουργούν σε ολόκληρη τη χώρα υπό την προϋπόθεση να έχουν εγγραφεί τουλάχιστον 30 εκλογείς ανά δήμο, προκειμένου να διασφαλίζεται η μυστικότητα της ψήφου και η αξιοπιστία της διαδικασίας. Οι εκλογείς δεν θα είναι υποχρεωμένοι να ψηφίζουν στον δήμο όπου είναι εγγεγραμμένοι, αλλά θα μπορούν να προσέρχονται την ημέρα της εκλογής και τις ώρες διεξαγωγής της ψηφοφορίας, σε οποιοδήποτε ειδικό εκλογικό τμήμα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας συσταθεί στη χώρα.
Μετά την ταυτοποίηση, ο εκλογέας διαγράφεται από τον ηλεκτρονικό εκλογικό κατάλογο και αποσύρεται σε ειδικό χώρο όπου βρίσκεται ηλεκτρονική συσκευή (ηλεκτρονικός υπολογιστής ή τάμπλετ), όπου ασκεί το εκλογικό του δικαίωμα για την εκλογή των νέων δημοτικών και περιφερειακών αρχών για τον δήμο και την περιφέρεια στους οποίους είναι εγγεγραμμένος στον εκλογικό κατάλογο.
Η νέα αυτή μέθοδος αναμένεται να αυξήσει τη συμμετοχή καθώς διευκολύνει όσους εργάζονται μακριά από τον τόπο όπου είναι δημότες, τους ετεροδημότες καθότι στις αυτοδιοικητικές εκλογές δεν συστήνονται ειδικά εκλογικά κέντρα ετεροδημοτών, όπως στις εθνικές εκλογές, καθώς και τους νέους οι οποίοι έχουν υψηλή εξοικείωση με ψηφιακά εργαλεία.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη θεσμική θωράκιση του συστήματος. Ο Κώδικας προβλέπει τη συγκρότηση ειδικών επιτροπών υψηλού κύρους για την αξιολόγηση και εποπτεία της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας. Ειδική Επιτροπή Αξιολόγησης Λογισμικού, αποτελούμενη από πανεπιστημιακούς του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του ΕΚΠΑ και του Πανεπιστημίου Πειραιά, θα ελέγχει την εφαρμογή της ηλεκτρονικής ψήφου και θα καταθέτει πόρισμα στην Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής. Παράλληλα, η εκλογική διαδικασία θα εποπτεύεται από πενταμελή εφορευτική επιτροπή με τη συμμετοχή αντιπροέδρου του Αρείου Πάγου, παρέδρων του Συμβουλίου της Επικρατείας και πανεπιστημιακών, με στόχο τη διασφάλιση του αδιάβλητου της διαδικασίας.
Συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα
Η φιλοσοφία της ψηφιακής συμμετοχικής δημοκρατίας επεκτείνεται και στα συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα. Οι δήμοι αποκτούν τη δυνατότητα να προκηρύσσουν δημοψηφίσματα για ζητήματα αποκλειστικής αρμοδιότητάς τους, εξαιρουμένων θεμάτων δημοσιονομικής διαχείρισης, τελών και διοικητικών ορίων. Η πρωτοβουλία μπορεί να προέρχεται είτε από το δημοτικό συμβούλιο με πλειοψηφία δύο τρίτων είτε από τους ίδιους τους δημότες, εφόσον συγκεντρωθούν υπογραφές που αντιστοιχούν τουλάχιστον στο 10% των εγγεγραμμένων εκλογέων του δήμου.
Η διαδικασία συλλογής υπογραφών θα πραγματοποιείται μέσω ειδικής ψηφιακής πύλης, ενώ ο Επόπτης Νομιμότητας θα ελέγχει εκ των προτέρων τη νομιμότητα του αιτήματος. Τα δημοτικά δημοψηφίσματα θα διεξάγονται αποκλειστικά με ηλεκτρονική ψηφοφορία, σε συνεργασία με το Εθνικό Δίκτυο Υποδομών Τεχνολογίας και Έρευνας (ΕΔΥΤΕ Α.Ε.), με το αποτέλεσμα να έχει συμβουλευτικό χαρακτήρα προς το δημοτικό συμβούλιο.
Ο Κώδικας προβλέπει αυστηρές εγγυήσεις για τη νομιμότητα και την εγκυρότητα των δημοψηφισμάτων. Απαγορεύεται η διεξαγωγή τους κατά την προεκλογική περίοδο εθνικών ή ευρωπαϊκών εκλογών, καθώς και το ίδιο ημερολογιακό έτος με τις αυτοδιοικητικές εκλογές. Παράλληλα, απαιτείται ελάχιστη συμμετοχή είτε του 30% των εγγεγραμμένων εκλογέων είτε του 50% όσων είχαν συμμετάσχει στις τελευταίες αυτοδιοικητικές εκλογές, ώστε το αποτέλεσμα να θεωρείται έγκυρο.
Συμβούλια νέων
Η ηλεκτρονική ψηφοφορία καθιερώνεται και στην εκλογή των συμβουλίων νέων, με στόχο την αναζωογόνηση του θεσμού με την ενεργότερη συμμετοχή της νέας γενιάς στη δημοτική διακυβέρνηση.
Η σύσταση συμβουλίων νέων προβλέπεται σε όλους τους δήμους άνω των 2.000 κατοίκων. Τα μέλη θα εκλέγονται αποκλειστικά με ηλεκτρονική ψηφοφορία και θα λειτουργούν ως συμβουλευτικά όργανα για ζητήματα που αφορούν τη νεολαία, την εκπαίδευση, τον πολιτισμό, τον αθλητισμό και την κοινωνική πολιτική.
Δικαίωμα συμμετοχής έχουν οι νέοι έως 29 ετών, ενώ οι εκλογές θα διεξάγονται δύο φορές μέσα στη δημοτική περίοδο (την πρώτη Κυριακή του Απριλίου του πρώτου έτους και την πρώτη Κυριακή του Οκτωβρίου του τρίτου έτους), μέσω ειδικής πλατφόρμας του gov.gr. Οι υποψηφιότητες θα κατατίθενται αποκλειστικά ηλεκτρονικά και η ταυτοποίηση θα γίνεται μέσω taxisnet και του Εθνικού Μητρώου Επικοινωνίας.
Ο αριθμός των μελών των συμβουλίων νέων θα εξαρτάται από τον πληθυσμό κάθε δήμου, ξεκινώντας από τρία μέλη για μικρούς δήμους και φτάνοντας έως τα δεκαπέντε μέλη στον Δήμο Αθηναίων. Οι νέοι σύμβουλοι κατά την 30μηνη θητεία τους θα έχουν τη δυνατότητα συμμετοχής στις συνεδριάσεις των δημοτικών συμβουλίων με δικαίωμα λόγου, ενώ θα μπορούν να θέτουν ζητήματα στις ειδικές συνεδριάσεις λογοδοσίας των δημοτικών αρχών.
