Μια οικονομία, που επενδύει πλέον αισθητά περισσότερο στην έρευνα, διαθέτει υψηλού επιπέδου επιστημονικό δυναμικό και ένα αναπτυσσόμενο οικοσύστημα startups, αλλά εξακολουθεί να δυσκολεύεται να μετατρέψει τη γνώση σε προϊόντα, υπηρεσίες και οικονομική αξία. Αυτό είναι το ελληνικό παράδοξο της καινοτομίας, όπως αποτυπώνεται στη νέα μελέτη της διαΝΕΟσις για την Έρευνα και την Καινοτομία στην Ελλάδα.
Η εικόνα έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Οι συνολικές δαπάνες για Έρευνα και Ανάπτυξη έφθασαν το 2024 τα €3,66 δισ., ποσό που αντιστοιχεί στο 1,54% του ΑΕΠ και είναι αυξημένο κατά 1,3 δισ. ευρώ σε σχέση με το 2019. Η Ελλάδα ανέβηκε παράλληλα από τη 16η στη 13η θέση της ΕΕ ως προς την ένταση των ερευνητικών δαπανών, ενώ οι επιχειρήσεις σχεδόν διπλασίασαν τη δική τους ερευνητική δαπάνη, στο 0,85% του ΑΕΠ.
Το πρόβλημα εμφανίζεται στο επόμενο βήμα: στη μετατροπή της έρευνας σε καινοτομία με οικονομικό αποτύπωμα. Χαρακτηριστική είναι η απόσταση που χωρίζει την Ελλάδα από την υπόλοιπη Ευρώπη στις ευρεσιτεχνίες. Η χώρα καταγράφει μόλις 10,3 αιτήσεις για διπλώματα ευρεσιτεχνίας ανά εκατομμύριο κατοίκους στο Ευρωπαϊκό Γραφείο Ευρεσιτεχνιών, έναντι 152,2 κατά μέσο όρο στην ΕΕ.
Η μελέτη εντοπίζει πίσω από αυτήν την επίδοση διαχρονικές αδυναμίες, όπως τον κατακερματισμό του ερευνητικού συστήματος, τις περιορισμένες συνέργειες μεταξύ πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων και τη γραφειοκρατία στη διαχείριση των ερευνητικών έργων.
Σύνδεση έρευνας με την αγορά
Αδύναμος κρίκος παραμένει και η σύνδεση της ακαδημαϊκής έρευνας με την αγορά. Στον Global Innovation Index 2024, η Ελλάδα κατατάσσεται 106η μεταξύ 133 χωρών στη συνεργασία επιχειρήσεων και πανεπιστημίων για Έρευνα και Ανάπτυξη. Ακόμη χαμηλότερα, στην 118η θέση, βρίσκεται ως προς τη δημιουργία επιχειρηματικών συστάδων, των λεγόμενων clusters.
Υπάρχουν, πάντως, ενδείξεις προόδου, με τη δημιουργία και ενίσχυση Γραφείων Μεταφοράς Τεχνολογίας στα ΑΕΙ, δέκα Κέντρων Ικανοτήτων σε στρατηγικούς τομείς, αλλά και τη δυνατότητα εκπόνησης βιομηχανικών διδακτορικών.
Το στοίχημα των startups
Πιο θετική είναι η εικόνα στη νεοφυή επιχειρηματικότητα. Το ποσοστό των νέων εγχειρημάτων υψηλής ή μέτριας τεχνολογικής έντασης αυξήθηκε από 4,4% το 2019 σε 7,6% το 2023, πλησιάζοντας το 7,9% των χωρών υψηλού εισοδήματος.
Ταυτόχρονα, το 39,6% των νέων εγχειρημάτων είχε το 2023 πελάτες εκτός Ελλάδας, από 30,4% το 2019, ενώ το 17% δημιουργεί έξι ή περισσότερες θέσεις εργασίας πέραν των ιδρυτών κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του. Ωστόσο, η μελέτη επισημαίνει ότι το επόμενο μεγάλο στοίχημα είναι το scale-up: η δυνατότητα των ελληνικών start-ups να μεγαλώσουν και να αποκτήσουν διεθνή εμβέλεια.
Περί ψηφιακής ωριμότητας
Η εικόνα είναι λιγότερο θετική στις παραδοσιακές επιχειρήσεις και κυρίως στις μικρομεσαίες. Μόλις το 43,3% των ελληνικών ΜμΕ διέθετε το 2024 τουλάχιστον βασικό επίπεδο ενσωμάτωσης ψηφιακών τεχνολογιών, επίδοση που τοποθετεί την Ελλάδα στην 24η θέση μεταξύ των 27 κρατών-μελών.
Αντίστοιχα προβλήματα εντοπίζονται στις δεξιότητες. Μόνο περίπου το 13% των ελληνικών επιχειρήσεων παρέχει εκπαίδευση για τη βελτίωση των ψηφιακών δεξιοτήτων των εργαζομένων, έναντι 22% στην ΕΕ. Την ίδια στιγμή, το 36,6% των νέων πτυχιούχων ηλικίας 25-34 ετών εργάζεται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων του, έναντι 23% στην ΕΕ.
Από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ρόλος του Δημοσίου. Η Ελλάδα εμφανίζει υψηλές επιδόσεις στον σχεδιασμό ψηφιακών πολιτικών, αλλά σημαντική υστέρηση στην πρακτική αξιοποίηση των δημόσιων προμηθειών ως εργαλείου καινοτομίας. Στην ευρωπαϊκή αξιολόγηση του 2024 βαθμολογείται με 100% στις ψηφιακές πολιτικές, αλλά με 0% σε τρεις κρίσιμους δείκτες: αυτόνομο σχέδιο δράσης για καινοτόμες προμήθειες, στόχο δαπανών και σύστημα παρακολούθησης.
Η συνολική εικόνα, επομένως, είναι μιας χώρας που έχει βελτιώσει τις εισροές του συστήματος καινοτομίας, χωρίς ακόμη να έχει πετύχει αντίστοιχη πρόοδο στα αποτελέσματα. Η μελέτη προτείνει μια μακροχρόνια Εθνική Στρατηγική Έρευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας, στενότερη θεσμική σύνδεση ανώτατης εκπαίδευσης και έρευνας και μείωση της γραφειοκρατίας.
