Της Δήμητρας Μανιφάβα
Οι εποχές που οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζονταν σχεδόν ως το απόλυτο κακό, συνώνυμο συχνά της διαφθοράς, της διαπλοκής και της εκμετάλλευσης φαίνεται ότι έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί. Οι νέοι αντιμετωπίζουν πλέον θετικά την επιχειρηματικότητα, θέλουν οι ίδιοι να ξεκινήσουν τη δική τους επιχείρηση και το παρήγορο σε σχέση και με το πρόσφατο παρελθόν είναι ότι το βασικό τους κίνητρο είναι η ανάγκη για δημιουργία και όχι απλώς μια διέξοδος από την ανεργία. Την ίδια ώρα, βεβαίως, πέρα από το πρόβλημα της χρηματοδότησης μιας επιχείρησης έχουν να αντιμετωπίσουν ένα μάλλον ανεπαρκές πανεπιστήμιο σε ό,τι αφορά την επαφή τους με τις επιχειρήσεις και ένα μάλλον εχθρικό κράτος σε ό,τι αφορά συνολικά το επιχειρείν. Τα συμπεράσματα αυτά περιλαμβάνονται στην έρευνα που παρουσιάσθηκε στα πλαίσια του 26ου ετήσιου συνεδρίου “Η Ώρα της Ελληνικής Οικονομίας” που διοργανώνει το Ελληνο-Αμερικανικό Εμπορικό Επιμελητήριο. Η έρευνα, με την ονομασία «Η επιχειρηματικότητα μέσα από τα μάτια των νέων: κάτι αλλάζει», πραγματοποιήθηκε μεταξύ 2.222 φοιτητών που φοιτούν σε 35 Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, με τη συνεργασία της ΕΥ, του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, της Endeavor Greece και του Ελληνο-Αμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου.
Οι Έλληνες φοιτητές, στη μεγάλη τους πλειοψηφία, φαίνεται να έχουν διαφοροποιηθεί από την παγιωμένη αντίληψη, η οποία απέδιδε σαφώς αρνητικό πρόσημο στην έννοια της επιχειρηματικότητας. Το 81% των φοιτητών του δείγματος έχει θετική ή πολύ θετική άποψη για την επιχειρηματικότητα, έναντι μόλις του 4% που έχει αρνητική ή πολύ αρνητική άποψη. Η αποδαιμονοποίηση αυτή μπορεί να αποδοθεί στην οικονομική κρίση και την ανάγκη για επενδύσεις και νέα επιχειρηματικότητα, καθώς και στην αντίστοιχη απομυθοποίηση του κράτους και των απεριόριστων δυνατοτήτων του.
Μπορεί οι φοιτητές να έχουν αλλάξει στη συντριπτική τους πλειονότητα άποψη για την επιχειρηματικότητα, αλλά αυτό δεν συνεπάγεται ότι έχουν δώσει “συγχωροχάρτι” στους επιχειρηματίες. Θετική άποψη εκφράζει το 47% και αρνητική το 15%, ενώ τέσσερις στους δέκα φοιτητές (38%) αποφεύγουν να τοποθετηθούν με μια θετική ή αρνητική άποψη. Η αντιδιαστολή αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι Έλληνες φοιτητές, ενώ αναγνωρίζουν τη σημασία της επιχειρηματικότητας στη σημερινή κρίσιμη συγκυρία, δεν έχουν πεισθεί ότι οι Έλληνες επιχειρηματίες έχουν σταθεί, ως σύνολο, στο ύψος των περιστάσεων. Αυτό πιθανώς σχετίζεται με τις περιπτώσεις διαφθοράς και διαπλοκής, καθώς και με τη δημιουργία απλοϊκών επιχειρηματικών μοντέλων που δε συνεπάγονταν σοβαρές επενδύσεις σε καινοτομία και έρευνα.
Βασικό κίνητρο (συγκέντρωσε το 66% των απαντήσεων) για την έναρξη επιχειρηματικής δραστηριότητας θεωρείται η δυνατότητα που παρέχει για τη δημιουργία κάτι νέου. Το εύρημα αυτό δείχνει να υπάρχει μια μετακίνηση από την λεγόμενη “επιχειρηματικότητα ανάγκης” στην “επιχειρηματικότητα ευκαιρίας”. Το δεύτερο ισχυρότερο κίνητρο (46%) είναι η ανεξαρτησία από τον εργοδότη και το τρίτο η ευκαιρία για υψηλότερο εισόδημα (33%). Το κίνητρο της διεξόδου από την ανεργία καταλαμβάνει την έκτη θέση με χαμηλό ποσοστό, 19%.
Η θετική προσέγγιση των φοιτητών απέναντι στην έννοια της επιχειρηματικότητας δεν είναι μόνο θεωρητική. Οι φοιτητές του δείγματος ρωτήθηκαν αν έχουν αντιμετωπίσει σοβαρά τη σκέψη της ίδρυσης μιας δικής τους επιχείρησης. Πάνω από τέσσερις στους δέκα ανέφεραν ότι το έχουν σκεφτεί «πάρα πολύ» ή «αρκετά». Προχωρώντας ένα βήμα ακόμη, διερευνήθηκε κατά πόσον η σκέψη μεταφράζεται σε πρόθεση. Στο ερώτημα αν έχουν την πρόθεση να ξεκινήσουν μια επιχειρηματική προσπάθεια στο άμεσο μέλλον, οι φοιτητές εμφανίσθηκαν πιο συγκρατημένοι, αλλά πάντα θετικοί. Τρεις στους δέκα εμφανίζονται αρκετά έως πάρα πολύ αποφασισμένοι, που σημαίνει ότι έχουν κάνει ήδη μια διερεύνηση τουλάχιστον ως προς το είδος της επιχείρησης και τον κλάδο δραστηριοποίησης. Τα ευρήματα αυτά είναι εντυπωσιακά, αν ληφθεί υπόψη ότι η έρευνα διεξήχθη σε μια περίοδο ιδιαίτερα φορτισμένη, υπό καθεστώς ελέγχων στην κίνηση κεφαλαίων και με το κοινό να βομβαρδίζεται καθημερινά με αρνητικές ειδήσεις ως προς τις προοπτικές της οικονομίας.
Η εν λόγω έρευνα δίνει ένα ακόμη καινούργιο στοιχείο, επίσης αισιόδοξο και παρήγορο. Μέχρι σήμερα οι έρευνες αλλά και τα πραγματικά στοιχεία έδειχναν ότι οι νέες επιχειρήσεις που ιδρύονταν στην Ελλάδα της κρίσης ήταν κυρίως στον κλάδο της εστίασης. Η παρούσα έρευνα δείχνει ότι πλέον -τουλάχιστον σε επίπεδο προθέσεων- ότι υπάρχει μία μετακίνηση των νέων. Ο κλάδος στον οποίο κυρίως θα ήθελαν να δραστηριοποιηθούν επιχειρηματικά είναι αυτός της Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών (27%) και ακολουθούν σε μεγάλη απόσταση ο τουριστικός κλάδος (10%), οι υπηρεσίες (10%), η ενέργεια (9%). Ο κλάδος της εστίασης συγκεντρώνει χαμηλό ποσοστό (6%).
Σε κάθε περίπτωση, ανεξαρτήτως δηλαδή του σε ποιο κλάδο θα δραστηριοποιηθούν, οι νέοι προτίθενται να δώσουν ιδιαίτερη έμφαση στην καινοτομία, την τεχνολογία και την εξωστρέφεια. Το 78% των δυνητικών επιχειρηματιών πιστεύει ότι η επιχειρηματική τους προσπάθεια πρέπει να βασίζεται στη χρήση τεχνολογίας, το 67% στη χρήση καινοτομίας, ενώ το 24% προσδοκά να πετύχει ποσοστό εξαγωγών πάνω από το 50% του τζίρου.
Οι Έλληνες φοιτητές δεν τρέφουν ψευδαισθήσεις ως προς τα εμπόδια που θα συναντήσουν στην επιχειρηματική τους προσπάθεια. Έχουν επίσης τη βεβαιότητα ότι στην προσπάθειά τους δεν θα βρουν αρωγό το κράτος, αφού στη συντριπτική τους πλειοψηφία (78%) οι ερωτηθέντες πιστεύουν ότι το κράτος είναι λίγο ή καθόλου φιλικό προς την επιχειρηματικότητα.
Από την άλλη δεν έχουν το προφίλ του “κρατικοδίαιτου” επιχειρηματία, όπως φανερώνεται από τις απόψεις τους ως προς τις δράσεις του ελληνικού κράτους που θεωρούν ότι θα βελτίωναν το κλίμα για την επιχειρηματικότητα. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το ότι οι δυο δημοφιλέστερες απαντήσεις δε συνδέονται με οικονομικές ενισχύσεις, αλλά με τη μείωση της γραφειοκρατίας (63%) και τη βελτίωση του θεσμικού περιβάλλοντος (48%). Στην τρίτη και τέταρτη θέση βρίσκονται προτάσεις «οικονομικού χαρακτήρα», όπως αναπτυξιακές επιδοτήσεις για νέους (45%) και φοροαπαλλαγές (40%), ενώ ακολουθούν δράσεις ευρύτερης εμβέλειας, όπως η αναβάθμιση της εκπαίδευσης και η δημοσιονομική εξυγίανση.
Η έρευνα τέλος διακρίνει τους φοιτητές σε τέσσερις κατηγορίες αναλόγως των αντιλήψεών τους για την επιχειρηματικότητα. Πρόκειται για τις ακόλουθες ομάδες:
- Οι πρεσβευτές της αλλαγής (ambassadors). Αν και είναι η ομάδα με το χαμηλότερο ποσοστό (10%), εκτιμάται ότι είναι αυτή που θα ηγηθεί της επόμενης επιχειρηματικής προσπάθειας στη χώρα. Είναι η πιο θετική απέναντι στην επιχειρηματικότητα, δηλώνοντας καθολικά θετική αντίληψη για την έννοια της επιχειρηματικότητας και ποσοστό πάνω από 70% για τους επιχειρηματίες. Σε ποσοστό 72% δηλώνουν ότι έχουν σκεφτεί πολύ σοβαρά να ξεκινήσουν μία νέα επιχειρηματική προσπάθεια στο μέλλον και μάλιστα πάνω από τους μισούς σκοπεύουν να το πράξουν μέσα στην επόμενη τριετία. Αυτό που την ξεχωρίζει ιδιαίτερα σε σχέση με τις άλλες ομάδες είναι η πολύ υψηλή συμμετοχή σε όλες τις δράσεις στήριξης της επιχειρηματικότητας, τόσο σε μαθήματα όσο και σε εκδηλώσεις, διαγωνισμούς αλλά και σε θερμοκοιτίδες εντός του Πανεπιστημίου.
- Οι δυνητικοί παίκτες (potential entrepreneurs). Πρόκειται για τη δεύτερη πολυπληθέστερη ομάδα του δείγματος, αφού περιλαμβάνει το 19% των φοιτητών. Η ομάδα αυτή εμφανίζεται επίσης θετικά προσκείμενη στην έννοια της επιχειρηματικότητας, αλλά και στους επιχειρηματίες, και δηλώνει υψηλή πρόθεση να ξεκινήσει μία νέα επιχειρηματική προσπάθεια, αν και λιγότερο σθεναρά από τους πρεσβευτές. Όμως, η ομάδα αυτή διαφοροποιείται από τους πρεσβευτές, κυρίως ως προς τη συμμετοχή της σε δράσεις επιχειρηματικότητας όπου υπολείπεται σημαντικά. Με εξαίρεση την παρακολούθηση κάποιων μαθημάτων επιχειρηματικότητας και ορισμένων εκδηλώσεων σε μέτριο ή μικρό βαθμό, οι φοιτητές της ομάδας αυτής δε φαίνεται να έχουν συμμετοχή σε άλλες δράσεις. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι στην πλειοψηφία τους φοιτούν σε εκπαιδευτικά ιδρύματα που δεν προσφέρουν μεγάλο εύρος επιλογών σε ότι αφορά μαθήματα και δράσεις επιχειρηματικότητας. Η ομάδα των δυνητικών παικτών είναι εξαιρετικά κρίσιμη, αφενός λόγω του μεγέθους της και αφετέρου διότι, με τις κατάλληλες παρεμβάσεις, μπορεί να αποτελέσει σημαντική δεξαμενή μελλοντικών επιχειρηματιών.
- Οι υποστηρικτές (supporters). Αποτελούν το 60% των φοιτητών. Είναι θετικοί, συμμετέχουν, δείχνουν διάθεση να ακολουθήσουν την ευρύτερη τάση, αλλά όχι να ηγηθούν της αλλαγής και να ξεκινήσουν μια νέα επιχειρηματική προσπάθεια. Οι μισοί από αυτούς δεν αποκλείουν την προοπτική του επιχειρηματία κάποια στιγμή στο μέλλον.
- Οι σκεπτικιστές (sceptics). Αποτελούν το 11%. Είναι αρνητικοί στην έννοια του επιχειρείν, δεν συμμετέχουν σε δράσεις και δεν προτίθενται να εμπλακούν σε επιχειρηματική δραστηριότητα.
