«Πώς σε κηδεύσω, υιέ μου;», «Μη θρηνείς, μητέρα, αυτά γίνονται για να ελευθερώσω τον Αδάμ και την Εύα», απαντάται από την Τρίτη στάση των Εγκωμίων και αλλού, με τη σιγουριά της Ανάστασης, «Αναστήσομαι γαρ και υψώσω εν δόξει απαύστως ως Θεός τους εν πίστει και πόθω σε μεγαλύνοντας».
Η Αγία και Μεγάλη Παρασκευή είναι η ημέρα του πάθους, η ημέρα της υπέρτατης θυσίας, η ημέρα της «άκρας ταπεινώσεως» του Κυρίου. Είναι μέρα πένθους και νηστείας για όλη την Χριστιανοσύνη, καθώς κορυφώνεται το Θείο Δράμα των Παθών του Χριστού.
Στην εκκλησία δεν γίνεται Θεία Λειτουργία, λόγω του πένθιμου χαρακτήρα της ημέρας. Το πρωί, τελείται η ακολουθία των Μεγάλων Ωρών και ο Εσπερινός της Αποκαθηλώσεως, οπότε και ο Χριστός αποκαθηλώνεται και τοποθετείται στον Επιτάφιο, που ετοιμάζεται από τα ξημερώματα της ίδιας ημέρας. Νεαρά κορίτσια στολίζουν τον Επιτάφιο με ανοιξιάτικα λουλούδια (βιολέτες, τριαντάφυλλα και μενεξέδες) και φτιάχνουν στεφάνια ή γιρλάντες, ενώ ψέλνουν το μοιρολόι της Παναγίας.
Το βράδυ πραγματοποιείται η Ακολουθία του Επιταφίου Θρήνου, δηλαδή ο Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου και ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου, (η κηδεία και η ταφή, σαν να λέμε, του Χριστού) και ψάλλονται τα λεγόμενα Εγκώμια του Επιταφίου Θρήνου σε τρεις στάσεις (μέρη), μικρά τροπάρια πολύ αγαπητά στον λαό, αγνώστου ποιητή. Τα πιο γνωστά είναι: («Η Ζωή εν τάφω…», «Αι γεννεαί πάσαι…» , «Άξιον εστί…» και «Ω γλυκύ μου Έαρ…».).
Ο Σταυρός και τα Εξαπτέρυγα ηγούνται της πομπής και ακολουθούν οι ιερείς και οι πιστοί, που κρατούν αναμμένες λαμπάδες. Στις πόλεις προηγούνται μουσικοί, οι οποίοι παίζουν πένθιμα εμβατήρια.
Μετά την επάνοδο του Επιταφίου στην εκκλησία διαβάζεται περικοπή από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου (κζ' 62-66): Αρχιερείς και Φαρισαίοι πηγαίνουν στον Πόντιο Πιλάτο και του ζητούν να σφραγίσουν τον τάφο, επειδή θυμούνται ότι ο Κύριος σε μία αποστροφή των λόγων του είχε πει ότι σε τρεις μέρες θα αναστηθεί. Ο Πιλάτος τους δίνει την άδεια... Και οι πιστοί κατά την είσοδό τους στον ναό, περνούν κάτω από τον Επιτάφιο, για να ευλογηθούν.
Όλη την ημέρα οι καμπάνες χτυπούν πένθιμα σε όλη την Ελλάδα και παραδοσιακά απαγορεύεται πάσα εργασία και γίνεται άλαδη νηστεία. Πολλοί πιστοί συνηθίζουν να πίνουν την Μεγάλη Παρασκευή λίγο ξύδι, εις ανάμνηση αυτού που έδωσαν στον Ιησού, όταν ζήτησε νερό τις τελευταίες στιγμές της επίγειας ζωής Του. Το έθιμο απαγορεύει κάθε εργασία την ημέρα αυτή. Αντιθέτως, συνηθίζεται οι πιστοί να επισκέπτονται τους τάφους των νεκρών συγγενών και φίλων, προσδοκώντας, μαζί με την Ανάσταση του Κυρίου και την δική τους. Στην Κρήτη συνηθίζουν να βράζουν σαλιγκάρια και να πίνουν το ζουμί τους, που είναι σαν χολή. Εξάλλου, σε πολλές περιοχές της χώρας, σήμερα, φτιάχνεται ομοίωμα του Ιούδα το οποίο και καίγεται.
«Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα» ψάλλουν οι γυναίκες της ενορίας του Αγίου Νικολάου στη Νέα Αλικαρνασσό του Δήμου Ηρακλείου και ο ήχος από το μοιρολόι της Παναγίας, συγκινεί και πλημμυρίζει με δάκρυα τα μάτια όσων γυναικών συμμετέχουν σε αυτό.
Το μοιρολόι της Παναγίας το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής, δίπλα στον ανθοστολιμένο επιτάφιο, αποτελεί μια παράδοση ετών και τηρείται κάθε χρόνο με ευλάβεια, ως κομμάτι της παράδοσης που συνεχίζουν από τους προγόνους τους από τη Μικρά Ασία, όπως είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ μια από τις κυρίες της ενορίας, η κ. Ζηνοβία Τσιτάκη.
«Οι στίχοι από το μοιρολόι κουβαλούν πάνω τους ένα βαρύ φορτίο συγκίνησης και πόνου και συχνά οι γυναίκες που συμμετέχουν, όχι μόνο θρηνούν τον Ιησού μας, αλλά και κάποια απώλεια δικούς τους ανθρώπου» ανέφερε η κ. Τσιτάκη που όπως λέει, κάθε χρόνο γυναίκες όλων των ηλικιών συμμετέχουν σε αυτό, δείχνοντας ότι τα έθιμα που δεν έχουν χαθεί με το χρόνο, «υπάρχει λαχτάρα να συνεχιστούν και χρέος μας, είναι εμάς των μεγαλύτερων, να μεταλαμπαδεύσουμε τη γνώση αυτή για τα έθιμα, στις νέες γενιές».
«Πριν τη Μεγάλη Εβδομάδα αλλά κυρίως κατά τη διάρκεια αυτής, κάθε χρόνο βλέπουμε στην ενορία να συγκεντρώνονται πολλά κορίτσια και νεαρές γυναίκες που θέλουν να συμμετέχουν σε όσα συμβαίνουν. Έρχονται γιαγιάδες με τις κόρες και τις εγγονές τους και είναι μια όμορφη εικόνα να βλέπεις τόσες γενιές να δουλεύουν συλλογικά για να τηρηθούν τα έθιμα» ανέφερε η κ. Τσιτάκη που εξήγησε ότι από τους σταυρούς της Κυριακής των Βαΐων, μέχρι και τον Επιτάφιο που στολίζεται ευλαβικά όλη τη νύχτα της Μεγάλης Πέμπτης, αλλά και τα εγκώμια που προετοιμάζουν κάνοντας πρόβες νεαρά κορίτσια της περιοχής, «η χαρά της συμμετοχής είναι μεγάλη, όπως μεγάλη είναι και η λαχτάρα κάθε χρόνο , ο αριθμός των κυριών που συμμετέχουν, να αυξάνεται».
«Η ζωή εν τάφω
κατετέθης, Χριστέ,
και αγγέλων στρατιαί εξεπλήττοντο,
συγκατάβασιν δοξάζουσαι την σην.
Άξιον εστί
μεγαλύνειν σε των πάντων κτίστην·
τοις σοις γαρ παθήμασιν έχομεν
την απάθειαν, ρυσθέντες της φθοράς.
Αι γένεαι πάσαι
ύμνον τη ταφή σου
προσφέρουσι, Χριστέ μου.
Ω γλυκύ μου έαρ,
γλυκύτατον μου τέκνον,
που έδυ σου το κάλλος;»
