Ένας οδηγός που ενημερώνεται από το κινητό του για τις διαθέσιμες θέσεις στάθμευσης. Ένα σύστημα φωτισμού που προσαρμόζει την κατανάλωση ανάλογα με τις πραγματικές ανάγκες. Αισθητήρες που ειδοποιούν πότε πρέπει να γίνει αποκομιδή απορριμμάτων. Ψηφιακές υπηρεσίες που περιορίζουν τις μετακινήσεις των πολιτών και εργαλεία που βοηθούν στην πρόληψη πλημμυρών ή πυρκαγιών. Αυτή είναι η πρακτική πλευρά της «έξυπνης πόλης»: η χρήση της τεχνολογίας για καλύτερες υπηρεσίες, εξοικονόμηση πόρων και αποτελεσματικότερη διαχείριση της καθημερινότητας.
Η μετάβαση στις έξυπνες πόλεις, ωστόσο, δεν ακολουθεί παντού την ίδια διαδρομή. Διαφορετικές είναι οι δυνατότητες όταν μια πόλη σχεδιάζεται από την αρχή και διαφορετικές όταν οι νέες τεχνολογίες πρέπει να ενσωματωθούν σε έναν ήδη διαμορφωμένο αστικό ιστό, με παλαιές υποδομές, πυκνή δόμηση και υπηρεσίες που λειτουργούν καθημερινά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της πρώτης περίπτωσης αποτελεί το Ελληνικό, όπου η LAMDA Development αναπτύσσει στην έκταση του πρώην αεροδρομίου μια νέα πόλη, με ψηφιακές και τηλεπικοινωνιακές υποδομές, ενεργειακά αποδοτικά κτίρια, έξυπνα δίκτυα και σύγχρονες υπηρεσίες συνδεσιμότητας. Πρόκειται για την πρώτη υπερσύγχρονη έξυπνη πόλη στην Ευρώπη που σχεδιάζεται και κατασκευάζεται εξ ολοκλήρου από την αρχή.
Για την πλειονότητα, όμως, των ελληνικών πόλεων, το στοίχημα είναι διαφορετικό: πώς θα αξιοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες για να αναβαθμίσουν υφιστάμενες υποδομές, να αντιμετωπίσουν καθημερινά προβλήματα και να προσφέρουν καλύτερες υπηρεσίες στους κατοίκους τους.
Στην Ελλάδα, ύστερα από μια περίοδο σχεδιασμού, χρηματοδοτήσεων και διαγωνιστικών διαδικασιών, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται σταδιακά από τις εξαγγελίες στα αποτελέσματα. Ποια έργα έχουν αρχίσει να λειτουργούν; Πόσο χρησιμοποιούνται; Τι εξοικονόμηση προσφέρουν; Και ποιος θα αναλάβει τη λειτουργία και τη συντήρησή τους τα επόμενα χρόνια;
Τι κάνει πραγματικά μια πόλη έξυπνη
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η επίδοση μιας έξυπνης πόλης δεν πρέπει να αξιολογείται μόνο από τον βαθμό ψηφιοποίησης ή τον αριθμό των τεχνολογικών συστημάτων που διαθέτει. Το ουσιαστικό κριτήριο είναι εάν η ψηφιακή καινοτομία βελτιώνει την ευημερία, τη συμπερίληψη, τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητά της. Με αυτή την προσέγγιση, η τεχνολογία είναι το μέσο και όχι ο τελικός στόχος. Ένα σύστημα έξυπνης στάθμευσης έχει αξία εφόσον μειώνει τον χρόνο αναζήτησης θέσης και την κυκλοφοριακή επιβάρυνση. Η ψηφιακή διαχείριση του φωτισμού πρέπει να οδηγεί σε μετρήσιμη εξοικονόμηση ενέργειας. Αντίστοιχα, μια ηλεκτρονική υπηρεσία κρίνεται από το πόσες μετακινήσεις και πόσο χρόνο εξοικονομεί για πολίτες και επιχειρήσεις.
Τη διάκριση ανάμεσα στην απλή ψηφιοποίηση και την πραγματικά έξυπνη πόλη αναδεικνύει, μιλώντας στο ΑΠΕ - ΜΠΕ, ο Σταύρος Ασθενίδης, διευθύνων σύμβουλος της Κοινωνίας της Πληροφορίας και πρώην CEO της Αναπτυξιακής Εταιρείας Μηχανογράφησης και Επιχειρησιακών Μονάδων ΟΤΑ του Δήμου Αθηναίων. Όπως εξηγεί, η συζήτηση για τις έξυπνες πόλεις άρχισε να αναπτύσσεται στην Ελλάδα πριν από περισσότερο από μία δεκαετία. Έξυπνη είναι η πόλη που αναγνωρίζει τα προβλήματά της και χρησιμοποιεί την τεχνολογία για να προσφέρει λύσεις με αυτοματοποίηση ή με την ελάχιστη δυνατή ανθρώπινη παρέμβαση, η απλή μηχανογράφηση δεν αρκεί, προσθέτει.
Επενδύσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ
Η προσπάθεια ψηφιακού μετασχηματισμού των ελληνικών πόλεων αναπτύσσεται μέσα από διαφορετικές χρηματοδοτικές κατευθύνσεις.
Η δράση «Έξυπνες Πόλεις» του Ταμείου Ανάκαμψης έχει αρχικό προϋπολογισμό 90 εκατ. ευρώ και αφορά 17 δήμους - 16 μεγάλα αστικά κέντρα με πληθυσμό άνω των 100.000 κατοίκων και τον Δήμο Τρικκαίων, που συμπεριλήφθηκε ως πρότυπος «έξυπνος δήμος». Παράλληλα, το πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός των ΟΤΑ», μέσω του ΕΣΠΑ 2021-2027, έχει συνολικό προϋπολογισμό δημόσιας δαπάνης περίπου 235,3 εκατ. ευρώ και απευθύνεται στους 332 δήμους της χώρας. Πρόκειται για δύο διακριτές χρηματοδοτικές δράσεις, με κοινό στόχο τον εκσυγχρονισμό των δημοτικών υπηρεσιών και τη βελτίωση της καθημερινότητας των πολιτών. Οι προβλεπόμενες παρεμβάσεις καλύπτουν, μεταξύ άλλων, την αστική κινητικότητα, τη στάθμευση, την ενεργειακή διαχείριση, την πολιτική προστασία, την εξυπηρέτηση πολιτών και επιχειρήσεων, την κυβερνοασφάλεια και τις ψηφιακές υποδομές. Στις διαθέσιμες τεχνολογικές λύσεις περιλαμβάνονται και πιο σύνθετες εφαρμογές, όπως ενιαίες πλατφόρμες διαχείρισης δεδομένων και ψηφιακά δίδυμα, δηλαδή ψηφιακές αναπαραστάσεις της πόλης που αξιοποιούν δεδομένα για την παρακολούθηση της λειτουργίας της και τον σχεδιασμό παρεμβάσεων.
Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι πόσα από αυτά έχουν πλέον περάσει από τον σχεδιασμό και τις συμβάσεις στην πραγματική λειτουργία.
Από τις συμβάσεις στη λειτουργία - Σε ποιο σημείο βρίσκονται τα έργα
Κεντρικό ρόλο στην υλοποίηση της δράσης των 90 εκατ. ευρώ για τις 17 πόλεις έχει η Κοινωνία της Πληροφορίας, η οποία υποστηρίζει τις τοπικές αρχές κατά την υλοποίηση και παρακολουθεί την πορεία των παρεμβάσεων.
Σύμφωνα με τον Σταύρο Ασθενίδη, τα Τρίκαλα αποτέλεσαν ένα από τα πρώτα θετικά παραδείγματα εφαρμογής λύσεων προσαρμοσμένων στην κλίμακα της πόλης, όπως και τα Χανιά που αξιοποίησαν μεγάλο μέρος των παρεμβάσεων του Ταμείου Ανάκαμψης, όπως αναφέρει. Καθοριστικοί παράγοντες, επισημαίνει, είναι η πολιτική βούληση και η ύπαρξη ανθρώπων που μπορούν να υλοποιήσουν τον σχεδιασμό. Στα μεγάλα αστικά κέντρα, προσθέτει, απαιτούνται περισσότερο στοχευμένες λύσεις, καθώς η εφαρμογή τεχνολογιών σε μεγάλη κλίμακα είναι δυσκολότερη.
Έξυπνη στάθμευση, φωτισμός και απορρίμματα
Η διαχείριση της στάθμευσης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των δυνατοτήτων αλλά και των περιορισμών της τεχνολογίας. Όπως εξηγεί ο κ. Ασθενίδης, ένα ολοκληρωμένο σύστημα πρέπει να παρέχει αξιόπιστη ενημέρωση για τις διαθέσιμες θέσεις μέσω κινητού τηλεφώνου και δυνατότητα διασυνδεδεμένης πληρωμής. Ωστόσο, η παρακολούθηση της παρόδιας στάθμευσης σε μεγάλη κλίμακα απαιτεί δαπανηρές υποδομές. Ανάλογη είναι η προσέγγιση για τον φωτισμό και τα απορρίμματα. Η αντικατάσταση λαμπτήρων με LED βελτιώνει την ενεργειακή απόδοση, αλλά ο φωτισμός γίνεται πραγματικά έξυπνος όταν η έντασή του προσαρμόζεται στις συνθήκες. Οι αισθητήρες πληρότητας στους κάδους μπορούν να βοηθήσουν στην αποκομιδή, όμως το κόστος επέκτασής τους δεν αντισταθμίζεται πάντοτε από τα οφέλη.
Ένα άλλο παράδειγμα είναι οι αισθητήρες ρύπανσης ή στάθμης υδάτων οι οποίοι αποκτούν πραγματική αξία όταν τα δεδομένα τους ενεργοποιούν υπηρεσίες, προειδοποιήσεις ή αυτόματες παρεμβάσεις.
Σημαντική πρόοδος, σύμφωνα με τον κ. Ασθενίδη, έχει σημειωθεί στην ψηφιοποίηση των δημοτικών υπηρεσιών, με ηλεκτρονικές αιτήσεις και πληρωμές που περιορίζουν τις επισκέψεις των πολιτών. Ωστόσο, διαχωρίζει την ψηφιοποίηση από την έξυπνη πόλη: η ουσιαστική αλλαγή έρχεται όταν μια διαδικασία μπορεί να ολοκληρώνεται αυτόματα, χωρίς περιττά στάδια και χωρίς φυσική παρουσία του πολίτη.
Η ανθεκτικότητα των πόλεων και ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης
Για τον Σταύρο Ασθενίδη, το μεγαλύτερο διακύβευμα των επόμενων ετών είναι η ανθεκτικότητα των πόλεων απέναντι στην κλιματική αλλαγή, στα ακραία καιρικά φαινόμενα, στην πληθυσμιακή συγκέντρωση και στις μεταναστευτικές ροές. Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει στην πρόβλεψη κινδύνων, στην αποτελεσματικότερη κατανομή πόρων και στην ταχύτερη αντίδραση των υπηρεσιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ψηφιακά δίδυμα, τα οποία συγκεντρώνουν γεωγραφικά, κυκλοφοριακά και άλλα δεδομένα σε ένα υπολογιστικό μοντέλο της πόλης. Με τη χρήση αλγορίθμων και τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να εξετάζονται διαφορετικά σενάρια και να εκτιμώνται πιθανές εξελίξεις. Πρόκειται, ωστόσο, όπως διευκρινίζει, για σύνθετα έργα που προϋποθέτουν αξιόπιστα δεδομένα.
Από την τεχνολογία στη στρατηγική
Βασική προϋπόθεση για την επιτυχία μιας έξυπνης πόλης είναι, σύμφωνα με τον διευθύνοντα σύμβουλο της Κοινωνίας της Πληροφορίας, η καταγραφή των πραγματικών αναγκών της. Πολλοί δήμοι, όπως εξηγεί, περιορίζονται σε αιτήματα για προσωπικό ή οχήματα, χωρίς συνολική αποτύπωση των υποδομών και των διαδικασιών τους.
Ακολουθεί η επιλογή κατάλληλων τεχνολογικών λύσεων, με κριτήριο όχι μόνο τις δυνατότητές τους αλλά και την οικονομική βιωσιμότητα. Μια τεχνικά άρτια εφαρμογή μπορεί να αποδειχθεί υπερβολικά δαπανηρή για έναν μικρό δήμο. Η σαφής στρατηγική, η διοικητική συνέχεια, η πολιτική βούληση και η ύπαρξη κατάλληλων ανθρώπων αποτελούν, κατά τον ίδιο, καθοριστικές προϋποθέσεις για να μετατραπεί η τεχνολογία σε λειτουργική λύση.
Η συμβουλή προς τους δημάρχους: Στρατηγική και όχι μεμονωμένα έργα
Η σημαντικότερη συμβουλή σε έναν δήμαρχο που ξεκινά τον ψηφιακό μετασχηματισμό του δήμου του, όπως έχει αναφέρει στο ΑΠΕ - ΜΠΕ ο Αναστάσιος Μάνος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος της DOTSOFT, ελληνικής εταιρείας πληροφορικής και επικοινωνιών με έντονη δραστηριότητα στον τομέα της δημιουργίας εξυπνότερων, πιο λειτουργικών και πιο ανθεκτικών πόλεων, αφορά τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να προσεγγίσει αυτή την προσπάθεια. Να αντιμετωπίσει τον ψηφιακό μετασχηματισμό ως μια διαρκή στρατηγική επιλογή και όχι ως μια σειρά μεμονωμένων έργων τεχνολογίας. Η επιτυχία δεν θα κριθεί από το πόσους αισθητήρες θα εγκαταστήσει ή πόσες εφαρμογές θα αποκτήσει ένας δήμος, αλλά από το κατά πόσο αυτές οι επενδύσεις θα βελτιώσουν μετρήσιμα την καθημερινότητα των πολιτών και θα κάνουν τον ίδιο τον οργανισμό πιο αποτελεσματικό.
Είναι σημαντικό να επενδύσει σε λύσεις που μπορούν να εξελιχθούν στον χρόνο, να διασυνδεθούν μεταξύ τους και να αξιοποιήσουν τα δεδομένα με τρόπο ασφαλή και παραγωγικό. Παράλληλα, απαιτείται διαρκής εκπαίδευση του προσωπικού, συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών και συνεχής αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
Οι πόλεις του μέλλοντος δεν θα διαφέρουν μόνο επειδή διαθέτουν περισσότερη τεχνολογία. Θα διαφέρουν επειδή θα λαμβάνουν καλύτερες αποφάσεις, θα χρησιμοποιούν αποτελεσματικότερα τους διαθέσιμους πόρους και θα τοποθετούν τον πολίτη στο επίκεντρο κάθε ψηφιακής υπηρεσίας.
Οι έξυπνες πόλεις δεν αποτελούν πλέον μια θεωρητική συζήτηση ή έναν μακρινό στόχο. Η μετάβαση έχει ήδη ξεκινήσει και αφορά κάθε δήμο που επιδιώκει να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις της βιώσιμης ανάπτυξης, της κλιματικής ανθεκτικότητας και της βελτίωσης των υπηρεσιών προς τους πολίτες.
Το πραγματικό μέτρο της επιτυχίας
Η μετάβαση στις έξυπνες πόλεις δεν εξαντλείται στην εγκατάσταση αισθητήρων, εφαρμογών και ψηφιακών πλατφορμών. Η ουσιαστική πρόκληση είναι να μετατραπούν οι τεχνολογικές επενδύσεις σε υπηρεσίες που λειτουργούν, χρησιμοποιούνται και μπορούν να συντηρηθούν σε βάθος χρόνου.
Για τους ελληνικούς δήμους, το επόμενο βήμα είναι να αποδείξουν στην πράξη ότι οι νέες υποδομές περιορίζουν το κόστος, εξοικονομούν χρόνο, βελτιώνουν την καθημερινότητα και ενισχύουν την ανθεκτικότητα των πόλεων. Εκεί θα κριθεί τελικά και η επιτυχία των χρηματοδοτήσεων εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ.
