Στο πλαίσιο του The Lyceum Project 2026, με θέμα «Entangled Intelligence: Animate. Ancestral. Artificial.», το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», το World Human Forum και το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή διοργάνωσαν στο Μουσείο την Πέμπτη 18 Ιουνίου εκδήλωση με κεντρικό ομιλητή τον Paco Calvo, καθηγητή Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Μούρθια, Ισπανία, και συγγραφέα του βιβλίου «Planta Sapiens».
Καλωσορίζοντας τους προσκεκλημένους από την Ελλάδα και το εξωτερικό, η Πρόεδρος του Μουσείου, Φαλή Βογιατζάκη, κατέδειξε το Κέντρο «Γαία» ως τον καταλληλότερο χώρο για μια συζήτηση γύρω από τη νοημοσύνη, τη φύση και τη σχέση του ανθρώπου με τον ζωντανό κόσμο. Αναφερόμενη στο όραμα του Άγγελου και της Νίκης Γουλανδρή, ιδρυτών του Μουσείου το 1964, υπογράμμισε ότι το μέλλον της ανθρωπότητας εξαρτάται από μια βαθύτερη κατανόηση και έναν ουσιαστικότερο σεβασμό προς τη φύση. Η φύση, τόνισε, δεν είναι απλώς ένας πόρος, αλλά πηγή γνώσης, θεραπείας και θαυμασμού.
Η Αλεξάνδρα Μητσοτάκη, Πρόεδρος και Συνιδρύτρια του World Human Forum, τόνισε ότι η εκδήλωση ως μέρος του The Lyceum Project 2026, προσδοκά στον διάλογο και την αλληλεπίδραση τριών μορφών νοημοσύνης: της έμβιας νοημοσύνης, δηλαδή της νοημοσύνης της φύσης και των ζωντανών συστημάτων, της προγονικής νοημοσύνης, που έχει συσσωρευθεί μέσα από την ανθρώπινη εμπειρία, τις φιλοσοφικές παραδόσεις και τη γνώση των αυτόχθονων λαών, και της τεχνητής νοημοσύνης, της μηχανικής νοημοσύνης που μετασχηματίζει ραγδαία τη σύγχρονη ζωή.
Στην ομιλία του, ο καθηγητής Calvo αμφισβήτησε ανθρωποκεντρικές, ζωοκεντρικές και νευροκεντρικές αντιλήψεις για τη νοημοσύνη. Αντί να θεωρεί τον εγκέφαλο, το νευρικό σύστημα ή την ικανότητα μετακίνησης ως απαραίτητες προϋποθέσεις της νόησης, κάλεσε το κοινό να στραφεί σε οργανισμούς που μοιάζουν περισσότερο απομακρυσμένοι από τον άνθρωπο —όπως τα φυτά και ακόμη και η μονοκύτταρη ζωή— προκειμένου να αναζητήσει τι μπορεί να ενώνει ουσιαστικά όλα τα έμβια όντα.
Αντλώντας παραδείγματα από τον κόσμο των φυτών, ο Calvo αναφέρθηκε στους κιρκάδιους ρυθμούς, στο δίπλωμα και ξεδίπλωμα των φύλλων, στη φυτική μελατονίνη, στο «plant jet lag», στις προσαρμοστικές αποκρίσεις σε περιβαλλοντικές κανονικότητες και στη δυνατότητα μάθησης χωρίς εγκέφαλο ή νευρικό σύστημα. Τα παραδείγματα αυτά υποδεικνύουν μορφές πρόβλεψης, επικοινωνίας και προσαρμογής που μας καλούν να αντιληφθούμε τη νόηση ως κάτι βαθύτερα ριζωμένο στην ίδια τη ζωή.
Κεντρική ιδέα της διάλεξης ήταν η συν-εξέλιξη: τα έμβια όντα δεν εξελίσσονται απομονωμένα, αλλά μέσα από διαρκείς σχέσεις με άλλους γνωσιακούς φορείς. Ο Calvo έφερε ως παράδειγμα την δυναμική αλληλεπίδραση ανάμεσα στα άνθη και τους επικονιαστές για να επισημάνει ότι η νοημοσύνη μπορεί να αξιολογηθεί όχι ως ιδιότητα ενός μεμονωμένου οργανισμού, αλλά ως κάτι που αναδύεται μέσα από δίκτυα αλληλεπίδρασης, αντίληψης και απόκρισης.
Κάλεσε επίσης την επιστημονική κοινότητα να παραμείνει ανοιχτή σε ερωτήματα που αρχικά μπορεί να μοιάζουν αντισυμβατικά. Η πιθανότητα ύπαρξης νοημοσύνης ή αισθαντικότητας στους φυτικούς οργανισμούς δεν πρέπει να απορρίπτεται μόνο επειδή αμφισβητεί καθιερωμένες κατηγοριοποιήσεις ή προκαλεί ηθική αμηχανία. Η επιστημονική πρόοδος προϋποθέτει την εισαγωγή καλύτερων ερωτημάτων, καλύτερων πειραμάτων και την ταπεινότητα να αναγνωρίζουμε ότι οι μελλοντικές γενιές ίσως θεωρήσουν τις σημερινές μας γνωσιακές βεβαιότητες ελλιπείς.
Η φύση παύει να αντιμετωπίζεται ως απλός πόρος και αναδεικνύεται σε πηγή γνώσης, θεραπείας και θαυμασμού. Κατά συνέπεια, η αντιμετώπιση των σύγχρονων οικολογικών, κοινωνικών και τεχνολογικών προκλήσεων απαιτεί πλέον διεπιστημονική προσέγγιση και ηθική ευθύνη. Η έννοια της εγγενούς νοημοσύνης δεν πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά στον άνθρωπο, τα ζώα, τους εγκεφάλους ή τις μηχανές, αλλά οφείλει να αναγνωριστεί ως αυτόνομη ιδιότητα των ευρύτερων έμβιων. Τα φυτά προσφέρουν ισχυρά παραδείγματα προσαρμογής, πρόβλεψης και ανταπόκρισης σε περιβαλλοντικά μοτίβα, ενώ η ίδια η εξέλιξη γίνεται πληρέστερα κατανοητή ως συν-εξέλιξη, μέσα από δίκτυα σχέσεων, αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης.
Η εκδήλωση έκλεισε με ξενάγηση των ομιλητών του “The Lyceum Project 2026” στο Herbarium του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή, από τον Υπεύθυνο του τμήματος Βοτανικής του ΕΜΦΙΓ, Δρ Διονύση Μέρμυγκα. Μεταξύ αυτών οι: Ruth DeFries (Καθηγήτρια Οικολογίας και Βιώσιμης Ανάπτυξης,
Πανεπιστήμιο Columbia· Συνιδρυτική Κοσμήτορας στο Columbia Climate School), Yadvinder Malhi (Καθηγητής Επιστήμης των Οικοσυστημάτων, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης), Morten Kringelbach (Kαθηγητής Νευροεπιστήμης, Aarhus University· Διευθυντής, Centre for Eudaimonia and Human Flourishing· Fellow, Linacre College), Νίκη Ευελπίδου (Καθηγήτρια, Τμήμα Γεωλογίας & Γεωπεριβάλλοντος, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Εμμανουήλ Στρατάκης (Διευθυντής Ερευνών και Αναπληρωτής Διευθυντής, Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ, Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας).
