Γερμανία, Αυστρία, Ολλανδία, Δανία και Ελλάδα προχωρούν σε σχέδιο δημιουργίας κέντρου επιστροφών μεταναστών στη Ρουάντα, αξιοποιώντας το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για την απομάκρυνση όσων δεν διαθέτουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ. Το πιλοτικό πρόγραμμα προβλέπει τη μεταφορά των πρώτων 100 ατόμων στις αρχές του επόμενου έτους, προκαλώντας ήδη έντονες αντιδράσεις από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και προμηνύοντας δικαστικές προσφυγές.
Οι πέντε ευρωπαϊκές χώρες ανακοίνωσαν την πρόθεσή τους να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις με τη Ρουάντα για τη δημιουργία κέντρου επιστροφών εκτός ευρωπαϊκού εδάφους, στο οποίο θα μεταφέρονται ενήλικες των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί, καθώς και άλλα άτομα που δεν έχουν δικαίωμα νόμιμης διαμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Πρόκειται για την πρώτη πρωτοβουλία αξιοποίησης της νέας ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τις επιστροφές, η οποία συμφωνήθηκε πρόσφατα και επιτρέπει τη μεταφορά σε τρίτες χώρες προσώπων που έχουν εξαντλήσει τα διαθέσιμα ένδικα μέσα κατά της απομάκρυνσής τους από την Ευρώπη.
Σε κοινή ανακοίνωσή τους, οι κυβερνήσεις της Γερμανίας, της Αυστρίας, της Ολλανδίας, της Δανίας και της Ελλάδας γνωστοποίησαν ότι «θα ξεκινήσουν συγκεκριμένες διαπραγματεύσεις με τη χώρα-εταίρο, τη Ρουάντα, για την υλοποίηση του σχεδίου».
Όπως υποστηρίζουν, η πρωτοβουλία θα συμβάλει «σημαντικά στον περαιτέρω περιορισμό της παράτυπης μετανάστευσης, στην εξάρθρωση του επιχειρηματικού μοντέλου των διακινητών και στην ελάφρυνση των πιέσεων στον πληθυσμό μας».
Πώς θα λειτουργεί το κέντρο – Οι πρώτες 100 μεταφορές
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, οι αρμόδιοι αξιωματούχοι προσβλέπουν στην έναρξη της πιλοτικής εφαρμογής στις αρχές του επόμενου έτους, με τη μεταφορά 100 ατόμων στη Ρουάντα, προκειμένου να αξιολογηθεί στην πράξη η λειτουργία του νέου μοντέλου.
Όπως αναφέρει η Guardian, επικαλούμενη διπλωματικές πηγές, όσοι μεταφέρονται στη χώρα της ανατολικής Αφρικής θα παραμένουν, θεωρητικά, για διάστημα μερικών μηνών σε κέντρο υποδοχής. Στη συνέχεια θα έχουν τη δυνατότητα είτε να ενταχθούν στην κοινωνία της Ρουάντα, η οποία βρίσκεται στην περιοχή των Μεγάλων Λιμνών, είτε να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους.
Οι πέντε κυβερνήσεις διευκρινίζουν ότι η εγκατάσταση θα λειτουργεί ως ανοιχτή δομή και δεν θα προορίζεται για μακροχρόνια φιλοξενία, αλλά για την εξυπηρέτηση τακτικών ροών μεταναστών.
Παράλληλα, διπλωματικές πηγές αναφέρουν ότι δεν προβλέπεται να χρησιμοποιηθούν οι εγκαταστάσεις που είχαν κατασκευαστεί στο Κιγκάλι με χρηματοδότηση της βρετανικής κυβέρνησης.
Βασική διαφορά του νέου ευρωπαϊκού σχεδίου από το αποτυχημένο πρόγραμμα που είχε προωθήσει η προηγούμενη συντηρητική κυβέρνηση της Βρετανίας, αλλά και από τη συμφωνία της Ιταλίας με την Αλβανία, είναι ότι δεν θα αφορά αιτούντες άσυλο των οποίων οι υποθέσεις παραμένουν υπό εξέταση.
Αντίθετα, θα περιορίζεται σε πρόσωπα που δεν διαθέτουν πλέον νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ.
«Τεράστια πρόοδος», λέει η Δανία – Τι υποστηρίζει η Γερμανία
Οι κυβερνήσεις που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία εκτιμούν ότι η δημιουργία κέντρων επιστροφών σε τρίτες χώρες μπορεί να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής, προστατεύοντας παράλληλα το σύστημα ασύλου και περιορίζοντας τα κίνητρα παράτυπης εισόδου στην Ευρώπη.
Ο υπουργός Μετανάστευσης της Δανίας, Μόρτεν Μπόντσκοφ, χαρακτήρισε την εξέλιξη «τεράστια πρόοδο». Η Δανία συγκαταλέγεται στις χώρες που έχουν πρωτοστατήσει στην υιοθέτηση αυστηρότερων μεταναστευτικών πολιτικών, οι οποίες στη συνέχεια επηρέασαν την προσέγγιση και άλλων ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Από την πλευρά του, ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών, Αλεξάντερ Ντόμπριντ, παρουσίασε τα κέντρα επιστροφών ως εναλλακτική λύση για περιπτώσεις στις οποίες ο επαναπατρισμός δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί λόγω έλλειψης συνεργασίας από τις χώρες καταγωγής.
«Τα κέντρα επιστροφών προσφέρουν μια θετική προσέγγιση για ανθρώπους που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής και δεν έχουν καμία προοπτική στην Ευρώπη, καθώς οι χώρες καταγωγής τους δεν συνεργάζονται στη διαδικασία επαναπατρισμού», δήλωσε.
Το βρετανικό προηγούμενο και η στάση του Λονδίνου
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση του Ηνωμένου Βασιλείου, δεδομένου ότι η προηγούμενη κυβέρνηση των Συντηρητικών είχε επιχειρήσει να εφαρμόσει αντίστοιχο πρόγραμμα μεταφοράς αιτούντων άσυλο στη Ρουάντα, χωρίς τελικά να το υλοποιήσει.
Ο Άντι Μπέρναμ δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ότι το Λονδίνο δεν είχε πραγματοποιήσει απευθείας συνομιλίες με τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που συμμετέχουν στη νέα πρωτοβουλία.
Ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι η βρετανική πλευρά θα παρακολουθήσει την εξέλιξη του σχεδίου, λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία από την προηγούμενη προσπάθεια.
«Θα παρακολουθήσουμε με ενδιαφέρον τις εξελίξεις, αντλώντας διδάγματα από όσα συνέβησαν στο παρελθόν. Η κοινή γνώμη θέλει να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να αντιμετωπίσουμε την παράνομη μετανάστευση», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Σφοδρές αντιδράσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα στη Ρουάντα
Το σχέδιο των πέντε ευρωπαϊκών χωρών έχει ήδη προκαλέσει έντονη κριτική, με οργανώσεις και πολιτικούς να αμφισβητούν τόσο την ηθική του διάσταση όσο και τις εγγυήσεις προστασίας των ανθρώπων που θα μεταφέρονται στη Ρουάντα.
Στο επίκεντρο των αντιδράσεων βρίσκεται η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα, η κυβέρνηση της οποίας έχει δεχθεί σοβαρές επικρίσεις για κατασταλτικές πρακτικές.
Σύμφωνα με έκθεση του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών το 2024, κρατικές δυνάμεις ασφαλείας και δημόσιοι λειτουργοί στη Ρουάντα εμπλέκονταν σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων χωρίς να υφίστανται κυρώσεις. Παράλληλα, έχουν καταγραφεί ανησυχίες για περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης και για περιστατικά καταναγκαστικής εργασίας.
Η Γαλλίδα ευρωβουλευτής των Πρασίνων, Μελίσα Καμάρα, καταδίκασε την πρωτοβουλία, χαρακτηρίζοντάς την «συμφωνία ντροπής» και «σοβαρή ηθική αποτυχία».
«Βάσει αυτής της συμφωνίας, άνθρωποι θα απελαύνονται σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων από την Ευρωπαϊκή Ένωση, χωρίς καμία εγγύηση ότι θα γίνονται σεβαστά τα δικαιώματά τους», υποστήριξε.
Συμβούλιο της Ευρώπης: Κριτήριο η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
Στη νομική διάσταση του ζητήματος αναφέρθηκε ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης, Αλέν Μπερσέ, επισημαίνοντας ότι κάθε πρόταση δημιουργίας κέντρων επιστροφών θα πρέπει να αξιολογείται με βάση τις υποχρεώσεις των κρατών στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Μιλώντας στην Guardian πριν από την ανακοίνωση, απέφυγε να προδικάσει κατά πόσο το συγκεκριμένο μοντέλο είναι συμβατό με το ισχύον νομικό πλαίσιο, σημειώνοντας ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει τόσο συγκεκριμένη εκτίμηση εκ των προτέρων.
Υπενθύμισε ότι όλα τα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης δεσμεύονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία, όπως τόνισε, «πρέπει να αποτελεί τον φάρο» σε κάθε σχετική συζήτηση.
«Όσον αφορά τις συγκεκριμένες περιπτώσεις, θα πρέπει να εξετάσουμε κατά πόσον συνάδουν με τη Σύμβαση», δήλωσε, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι «όλες οι χώρες πρέπει να είναι σε θέση να καθορίζουν τη μεταναστευτική πολιτική τους».
Οι αξιωματούχοι που συμμετέχουν στον σχεδιασμό αναμένουν ότι η εφαρμογή του προγράμματος θα προκαλέσει νομικές προσφυγές, υποστηρίζουν ωστόσο ότι έχει διαμορφωθεί με βάση τις απαιτήσεις του δικαίου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
«Καταδικασμένο να αποτύχει», προειδοποιούν οργανώσεις μεταναστών
Ακόμη πιο επικριτικές εμφανίζονται οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στην προστασία των δικαιωμάτων των μεταναστών, εκτιμώντας ότι το πρόγραμμα όχι μόνο εγείρει σοβαρά ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά είναι και καταδικασμένο να αποτύχει.
Η Κιάρα Κατέλι, εκπρόσωπος της Picum, πανευρωπαϊκής οργάνωσης που υπερασπίζεται τα δικαιώματα μεταναστών χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα, αμφισβήτησε ευθέως τον τρόπο με τον οποίο οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις παρουσιάζουν το εγχείρημα.
«Τα κράτη-μέλη μπορεί να τα αποκαλούν “κέντρα επιστροφών” ή ακόμη και “κέντρα υποδοχής”, όμως κανένας ευφημισμός δεν μπορεί να αποκρύψει τη βία που συνεπάγεται ο ξεριζωμός ανθρώπων από τη ζωή που έχουν οικοδομήσει στην Ευρώπη και η αποστολή τους σε μια χώρα που δεν γνωρίζουν καν, χωρίς οικογένεια, δίκτυα υποστήριξης ή ουσιαστικές προοπτικές», δήλωσε.
Η πρωτοβουλία των πέντε κρατών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, ανοίγει έτσι ένα νέο κεφάλαιο στην ευρωπαϊκή πολιτική επιστροφών, με την πιλοτική εφαρμογή της να αναμένεται να δοκιμάσει τόσο την πρακτική αποτελεσματικότητα του σχεδίου όσο και τη συμβατότητά του με τις ευρωπαϊκές εγγυήσεις προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.