Το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσω διαχειριστικού σχεδίου (masterplan), θέτει τις βάσεις για το ολοκληρωμένο πλαίσιο προστασίας, ανάδειξης και λειτουργικής ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων και των μνημειακών ενοτήτων του Πυθαγορείου της Σάμου. Το διαχειριστικό σχέδιο αφορά σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του Ανατολικού Αιγαίου. Η αρχαία πόλη, σε άμεση σχέση με τον σύγχρονο οικισμό, το λιμάνι, τα τείχη, τα δημόσια κτήρια, οι λατρευτικές εγκαταστάσεις, τα υδραυλικά έργα, οι νεκροπόλεις και τα κατάλοιπα των μεταγενέστερων ιστορικών περιόδων συνθέτουν ένα ιδιαίτερα πυκνό και σύνθετο πολιτιστικό και αρχαιολογικό τοπίο. Το Πυθαγόρειο, μαζί με το Ηραίο, είναι ενταγμένο στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη τόνισε ότι «Η Σάμος διαθέτει έναν ιδιαίτερα σημαντικό και πολυδιάστατο πολιτιστικό πλούτο, αναδεικνύοντας τη διαχρονική της παρουσία και τη σημασία της στον ελληνικό πολιτισμό. Αποτελεί προτεραιότητα για το Υπουργείο Πολιτισμού η προστασία και ανάδειξη του Ηραίου, του αρχαίου Πυθαγορείου, των πολυάριθμων μνημείων και αρχαιολογικών καταλοίπων που συνθέτουν ένα μοναδικής αξίας πολιτιστικό απόθεμα. Το Πυθαγόρειο κατέχει ξεχωριστή θέση στον σχεδιασμό μας, λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής και αρχαιολογικής του σημασίας, αλλά και της συνύπαρξης της αρχαίας πόλης με τον σύγχρονο οικισμό. Πρόσφατα αποδώσαμε στους κατοίκους και στους επισκέπτες του Πυθαγορείου το αποκατεστημένο και αναδεδειγμένο παλαιοχριστιανικό κοιμητήριο, ενώ ξεκινά το έργο της ανάδειξης του Κάστρου και της αποκατάστασης του Ναού της Μεταμορφώσεως. Αντίστοιχη προστασία και ανάδειξη αρμόζει και στα υπόλοιπα μνημεία του. Το διαχειριστικό σχέδιο αποτελεί τη βάση για την ολοκληρωμένη προσέγγιση προστασίας, ενοποίησης και ανάδειξης των αρχαιολογικών χώρων του, με σκοπό τη σταδιακή διαμόρφωση ενός συνεκτικού δικτύου μνημείων, διαδρομών, δημόσιων χώρων, σημείων στάσης και πληροφόρησης, πολιτιστικών και εκπαιδευτικών λειτουργιών και ψηφιακών εφαρμογών ξενάγησης, αποβλέποντας στην ανάπτυξη και στην οικονομική βιωσιμότητα του νησιού. Στόχος μας είναι ο επισκέπτης να αντιλαμβάνεται τη δομή και την ιστορία της αρχαίας πόλης. Με αυτόν τον σχεδιασμό επιδιώκουμε την ανάδειξη του Πυθαγορείου ως αρχαιολογικού πάρκου στον ζωντανό ιστό της πόλης, συνδέοντας την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς με την ποιότητα ζωής των κατοίκων και την εμπειρία των επισκεπτών. Για την υλοποίησή του απαιτείται η συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού, του Δήμου Ανατολικής Σάμου, της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, των συναρμόδιων υπηρεσιών και των τοπικών φορέων. Με τη συνεργασία όλων μπορούμε να διαμορφώσουμε στο Πυθαγόρειο ένα πρότυπο αρχαιολογικό πάρκο, αρμονικά ενταγμένο στον σύγχρονο οικισμό».
Η μελέτη καταγράφει συστηματικά την υφιστάμενη κατάσταση και τις ανάγκες, μεταξύ των οποίων η οργάνωση και ενοποίηση των απαλλοτριωμένων εκτάσεων και η ολοκλήρωση των ανασκαφών, προτείνοντας ρεαλιστικές και ιεραρχημένες παρεμβάσεις. Το σχέδιο διακρίνει τις δράσεις σε άμεσα μέτρα, που αφορούν κυρίως την ασφάλεια, τον καθαρισμό, τη συντήρηση, την περίφραξη, τη σήμανση και την αρχική οργάνωση των χώρων, και σε μακροπρόθεσμες παρεμβάσεις, οι οποίες απαιτούν εξειδικευμένες μελέτες, χρηματοδότηση και τη συνεργασία των αρμόδιων φορέων. Η μελέτη επικεντρώνεται σε πέντε αρχαιολογικές θέσεις πρωτεύοντος ενδιαφέροντος, οι οποίες είναι καθοριστικές για την κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης του Πυθαγορείου: τις Ρωμαϊκές Θέρμες, τον Ναό του Διονύσου, τον Ρωμαϊκό Ναό -πιθανόν της Αφροδίτης- την Αρχαία Αγορά και το Στωικό Οικοδόμημα.
Ρωμαϊκές Θέρμες: Ανάδειξη ενός σημαντικού λουτρικού συγκροτήματος
Οι Ρωμαϊκές Θέρμες αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα λουτρικά οικοδομήματα της ρωμαϊκής περιόδου στον ελλαδικό χώρο και συνδέονται οργανικά με το ελληνιστικό Γυμνάσιο και τις αθλητικές εγκαταστάσεις της αρχαίας πόλης. Στο συγκρότημα διατηρούνται σημαντικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής οργάνωσης και λειτουργίας των θερμών και ψυχρών χώρων, των υπόκαυστων, των δεξαμενών και των διακοσμητικών επενδύσεων. Για την αναβάθμιση του χώρου προτείνονται άμεσα μέτρα καθαρισμού και σωστικής συντήρησης, τακτοποίησης του διάσπαρτου οικοδομικού υλικού, χάραξης ασφαλών διαδρομών επίσκεψης, ενημερωτικής σήμανσης και φωτισμού ασφαλείας. Σε επόμενο στάδιο προβλέπεται η εκπόνηση των αναγκαίων μελετών με προοπτική την ενοποίηση των Θερμών με τα κατάλοιπα του Γυμνασίου και των αθλητικών εγκαταστάσεων.
Ναός του Διονύσου: Σύνδεση με το Αρχαιολογικό Μουσείο
Ο Ναός του Διονύσου, σε κεντρικό σημείο του Πυθαγορείου, κοντά στο Αρχαιολογικό Μουσείο, και τα σωζόμενα κατάλοιπά του έχουν ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της λατρευτικής ζωής της αρχαίας πόλης. Η μελέτη διαπιστώνοντας τις ανάγκες ως προς την ανάδειξη του χώρου - προβλέπει την τακτοποίηση των αρχιτεκτονικών μελών και τη συντήρηση των καταλοίπων-, την αντιστήριξη των πρανών και των υφιστάμενων τοιχίων, την απομάκρυνση της βλάστησης. Οι προτάσεις για την ολοκληρωμένη ανάδειξη του χώρου περιλαμβάνουν τη λειτουργική ενοποίηση του Ναού του Διονύσου με το Αρχαιολογικό Μουσείο και τα γειτονικά μνημεία, καθώς και την ανάπλαση της οδού Ευπαλίνου, με στόχο τη δημιουργία ενός ενιαίου, ασφαλούς και αναβαθμισμένου πολιτιστικού και επισκέψιμου δικτύου και βελτίωση της ενημέρωσης των επισκεπτών.
Ρωμαϊκός Ναός: Ανάδειξη του μνημειακού άξονα της πόλης
Ο Ρωμαϊκός Ναός, πιθανόν της Αφροδίτης, πάνω σε έναν από τους κεντρικούς άξονες του Πυθαγορείου, συμβάλλει στην κατανόηση της οργάνωσης των ιερών και δημόσιων χώρων της ρωμαϊκής πόλης. Τα κατάλοιπα του Ναού, ο στυλοβάτης της στοάς, τα ίχνη της πλατείας και η σχέση τους με την Ιερά Οδό προσδίδουν στον χώρο ιδιαίτερη αρχαιολογική σημασία. Η μελέτη προτείνει άμεσες εργασίες καθαρισμού και συντήρησης, απομάκρυνση ή αναδιάταξη ασύμβατων στοιχείων, βελτίωση της ασφάλειας του χώρου και της ενημέρωσης των επισκεπτών. Οι προτάσεις για την ολοκληρωμένη ανάδειξη του χώρου περιλαμβάνουν την ενοποίησή του μέσω απαλλοτριώσεων, βελτίωση των υποδομών πρόσβασης και οδικού δικτύου, καθώς και τη διερεύνηση νέων διαδρομών που θα συνδέουν τον αρχαιολογικό χώρο με γειτνιάζοντα μνημεία και σημαντικά σημεία ενδιαφέροντος, ώστε να αναδειχθεί πληρέστερα η έκταση και η μνημειακή φυσιογνωμία του ιερού.
Αρχαία Αγορά: Ο πυρήνας της δημόσιας ζωής της αρχαίας πόλης
Η Αρχαία Αγορά αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς πυρήνες του Πυθαγορείου και συνδέεται με τη διοικητική, εμπορική, κοινωνική και δημόσια ζωή της αρχαίας Σάμου. Τα κατάλοιπα δημόσιων κτηρίων, στοών, πλακόστρωτων οδών, ψηφιδωτών δαπέδων και άλλων οικοδομημάτων καθιστούν την περιοχή καθοριστική για την κατανόηση του κέντρου της αρχαίας πόλης. Για την ανάδειξή της προτείνονται η ενοποίηση των απαλλοτριωμένων οικοπέδων, η ολοκλήρωση της αρχαιολογικής τεκμηρίωσης, η οργάνωση ασφαλών διαδρομών, η τοποθέτηση ενημερωτικών πινακίδων και η σύνδεση της Αγοράς με τον Χήσιο ποταμό, το Αρχαιολογικό Μουσείο και τις περιοχές της Άνω Πόλης.
Στωικό Οικοδόμημα: Ένταξη ενός σημαντικού μνημειακού συνόλου στην πόλη
Τα κατάλοιπα του Στωικού Οικοδομήματος βρίσκονται σε ιδιαίτερα εμφανή θέση, κατά μήκος της επαρχιακής οδού Πυθαγορείου–Χώρας, ωστόσο, σήμερα δεν γίνονται εύκολα αντιληπτά ως σημαντική αρχαιολογική ενότητα. Η μελέτη προβλέπει την απομάκρυνση της στάθμευσης από τα απαλλοτριωμένα οικόπεδα, την οργάνωση του διάσπαρτου αρχιτεκτονικού υλικού, την καθαίρεση τοίχων που εμποδίζουν την ενοποίηση. Οι προτάσεις για την ολοκληρωμένη ανάδειξη του χώρου περιλαμβάνουν τη συνέχιση της ανασκαφικής τεκμηρίωσης και τη λειτουργική διασύνδεση των μνημείων, τη βελτίωση των υποδομών πρόσβασης και στάθμευσης, την αναβάθμιση του οδικού και παραλιακού μετώπου, καθώς και παρεμβάσεις που ενισχύουν την ασφαλή πρόσβαση και την αρμονική ένταξη του αρχαιολογικού χώρου στον σύγχρονο αστικό ιστό.
Ενοποίηση των μνημείων και βιώσιμη κινητικότητα
Το διαχειριστικό σχέδιο δεν περιορίζεται στις πέντε βασικές αρχαιολογικές θέσεις, αλλά εξετάζει το Πυθαγόρειο ως ενιαίο ιστορικό και πολεοδομικό σύνολο. Στο ευρύτερο πλαίσιο εντάσσονται, μεταξύ άλλων, το Κάστρο και ο λόφος του Λυκούργου Λογοθέτη, τα σωζόμενα τμήματα της αρχαίας και βυζαντινής οχύρωσης, ο αρχαίος πολεμικός λιμένας, το Αρχαιολογικό Μουσείο, το Ευπαλίνειο Όρυγμα, οι νεκροπόλεις, τα ιερά και το Παλαιοχριστιανικό Κοιμητήριο.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη σύνδεση της προστασίας των μνημείων με τη βιώσιμη αστική κινητικότητα. Προτείνονται η αποφόρτιση της πόλης από τη διαμπερή κυκλοφορία, η δημιουργία χώρων στάθμευσης εκτός των ευαίσθητων αρχαιολογικών περιοχών, η βελτίωση των πεζοδρομίων και η δημιουργία ασφαλών διαδρομών που θα συνδέουν το Αρχαιολογικό Μουσείο, την Αρχαία Αγορά, τις Θέρμες, το Κάστρο, το Ευπαλίνειο Όρυγμα και τα λοιπά μνημεία. Παράλληλα, προβλέπεται η διερεύνηση των ζητημάτων προστασίας του φυσικού και αρχαιολογικού τοπίου, με έμφαση στο νότιο παραλιακό μέτωπο, όπου η διάβρωση και οι κατακρημνίσεις βραχωδών πρανών δημιουργούν κινδύνους για τα μνημεία και την ασφάλεια των επισκεπτών, καθώς και στον λόφο Καστρί.
