«Η επιχειρηματικότητα παραμένει αναλλοίωτη ως βασική ανθρώπινη δραστηριότητα, τα εργαλεία και τα οικοσυστήματα γύρω της εξελίσσονται, ωστόσο συνεχώς», υπογραμμίζει ο καθηγητής στο Harvard, συγγραφέας και angel investor Ντάνιελ (Νταν) Άιζενμπεργκ (Daniel Isenberg) σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, με αφορμή την παρουσία του στο τρίτο συνέδριο καινοτομίας, τεχνολογίας και πολιτισμού TechFuse, που ξεκινά την προσεχή Πέμπτη 19 Μαρτίου, στον πολιτιστικό χώρο «Δημήτρης Χατζής», στα Ιωάννινα.
Από την τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) και τις νέες τεχνολογίες, που αναδιαμορφώνουν τις ευκαιρίες (αλλά και τους κινδύνους) για startups και επενδυτές, μέχρι την ανάγκη για δημιουργία ισχυρών οικοσυστημάτων νεοφυών επιχειρήσεων (όπου τράπεζες, πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης και κυβέρνηση συνεργάζονται για την ανάπτυξη τοπικών επιχειρήσεων), ο κ. Άιζενμπεργκ τονίζει ότι οι «ήπιες πολιτικές» και η καλλιέργεια κουλτούρας και συνεργειών είναι πιο σημαντικές από τα οικονομικά κίνητρα.
Αναφορικά με το επιχειρηματικό τοπίο στις ΗΠΑ, επισημαίνει ότι η αβεβαιότητα, οι δασμοί και η πολιτική των τελευταίων χρόνων επηρεάζουν σημαντικά την ανάπτυξη, ενώ ορισμένοι κλάδοι, όπως η AI infrastructure και το fintech, ευνοούνται: «Στην Ευρώπη, παρά τα ισχυρά ερευνητικά ιδρύματα και το ταλέντο, λείπει η συλλογική φιλοδοξία και η κουλτούρα μεγάλων επιχειρήσεων, ενώ στην Ελλάδα υπάρχει», όπως τονίζει, «εξαιρετικό δυναμικό, υψηλής ποιότητας ανθρώπινο κεφάλαιο και ευκαιρία να επαναπατριστούν επιστήμονες — αρκεί να καλλιεργηθεί επιχειρηματική κουλτούρα και συνεργασία μεταξύ όλων των φορέων».
Θεωρεί, δε, πως η AI θα καταστεί σταδιακά υποδομή κοινής χρήσης, όπως ο ηλεκτρισμός, το νερό και το διαδίκτυο.
Η σύγχρονη επιχειρηματικότητα και οι παράγοντες επιτυχίας των οικοσυστημάτων
Ειδικότερα, όταν ερωτάται για την αλλαγή της επιχειρηματικότητας τα τελευταία 10-15 χρόνια, ο καθηγητής ξεκαθαρίζει: «Η απλή απάντηση είναι ότι δεν έχει αλλάξει πολύ ουσιαστικά. Από την άλλη πλευρά, τα εργαλεία επιχειρηματικότητας αλλάζουν συνεχώς. Στα περίπου 40 χρόνια που ασχολούμαι με την επιχειρηματικότητα, έχω δει πέντε διαφορετικούς κύκλους νέων τεχνολογιών και εργαλείων. Κάθε φορά που εμφανίζονται υπάρχει μια φάση δυσπιστίας, μετά μια φάση δημοσιότητας, μετά μια φάση ομαλοποίησης και, τελικά, μια διαλογή τού τι λειτούργησε και τι όχι. Το είδαμε αυτό με τον μικροεπεξεργαστή, με το λογισμικό υπολογιστών, με το διαδίκτυο κ.ά.».
Η βασική διαδικασία της επιχειρηματικότητας παραμένει απαράλλακτη -αναγνώριση ευκαιριών, ανάληψη ρίσκου και δημιουργία αξίας— ενώ οι τεχνολογικές εξελίξεις, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, λειτουργούν ως εργαλεία που διευκολύνουν τη διαδικασία, χωρίς να αλλάζουν τους κανόνες του παιχνιδιού.
Ο κ. Άιζενμπεργκ υπογραμμίζει τη σημασία της συνεργασίας: «Αν την ορίσετε όπως την ορίζω εγώ (δηλαδή, ως εξαιρετική ανάπτυξη), τότε η επιχειρηματικότητα υπάρχει παντού. Πάντοτε υπήρχε παντού και πάντοτε θα υπάρχει παντού, επειδή η επιχειρηματικότητα είναι μια πτυχή της ανθρώπινης εμπειρίας». Σπεύδει να διευκρινίσει ότι επιχειρηματικότητα δεν σημαίνει μόνο χρήμα: «Κάνουμε νέα πράγματα, επενδύουμε τον χρόνο μας, προσπάθεια, χρήματα, αναλαμβάνουμε κάποιου είδους ρίσκο, υπάρχει αβεβαιότητα… Ωστόσο, αν είμαστε καλοί, ικανοί και τυχεροί, θα υπάρχει και κάποιου είδους κέρδος. Μπορεί να μην είναι χρήματα, μπορεί να είναι άλλα πράγματα. Αυτή η διαδικασία δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά».
Η ανάπτυξη οικοσυστημάτων απαιτεί ισορροπία: «Σε μια δεδομένη πόλη, περιοχή ή κοινωνία, αν μπορούμε να επιτύχουμε όλο και περισσότερες τοπικές επιχειρήσεις να αναπτύσσονται ολοένα και πιο γρήγορα, αυτό φέρνει ισχυρά, σημαντικά και ουσιαστικά οφέλη για ολόκληρη την κοινωνία». Κάτι που, πρακτικά, σημαίνει ότι οι τράπεζες, τα πανεπιστήμια, οι επιχειρηματίες, τα μικρά καταστήματα, η κυβέρνηση και τα μέσα ενημέρωσης πρέπει όλοι να ωφελούνται από το οικοσύστημα.
Τα λάθη των κυβερνήσεων
Ένα από τα βασικά προβλήματα, σύμφωνα με τον Άιζενμπεργκ, είναι η αντίληψη ότι ένα οικοσύστημα μπορεί να σχεδιαστεί μηχανικά: «Μέρος του προβλήματος βρίσκεται ακριβώς σε αυτές τις λέξεις: πιστεύουν ότι μπορούν να το σχεδιάσουν — και δεν μπορεί να σχεδιαστεί. Είναι σαν να προσπαθείς να σχεδιάσεις μηχανικά έναν βάλτο. Δεν μπορείς να το κάνεις. Μπορείς να σχεδιάσεις μια φάρμα, δεν μπορείς να το κάνεις όμως με έναν βάλτο. Έναν βάλτο πρέπει να τον καλλιεργήσεις — και πρέπει να τον καλλιεργήσεις έτσι ώστε τα διαφορετικά μέρη του βάλτου (ας πούμε, καλύτερα, του οικοσυστήματος) να ωφελούνται με πολύ διαφορετικούς τρόπους».
Η έννοια των «ήπιων πολιτικών» είναι καθοριστική: «Οι σκληρές πολιτικές περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, την παροχή φορολογικών ή οικονομικών κινήτρων. Αλλά και οι ήπιες πολιτικές είναι επίσης σημαντικές: σύγκλιση, ενθάρρυνση, εκπαίδευση, αλλαγή κουλτούρας κτλ. Μάλιστα, κάποιες φορές αυτές είναι ακόμη πιο σημαντικές σε σύγκριση με τις σκληρές πολιτικές, επειδή με κάποιον τρόπο η αγορά θα αυτορρυθμιστεί».
Η τεχνητή νοημοσύνη και οι νέες ευκαιρίες
Η AI αποτελεί εργαλείο, όχι αλλαγή των βασικών αρχών: «Η AI είναι ένα εργαλείο. Είναι ένα απίστευτο εργαλείο, ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο, που ήδη επηρεάζει και θα συνεχίσει να επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας. Αλλά δεν αλλάζει τα βασικά: χρειάζεσαι βιώσιμες επιχειρήσεις, οι οποίες στηρίζονται σε πελάτες που πληρώνουν περισσότερα από το κόστος παραγωγής».
Ο καθηγητής στο Harvard προβλέπει ότι η AI θα καταστεί σταδιακά κοινό αγαθό: «Θα δούμε εταιρείες παραγωγής εταιρείες τεχνολογίας. Θα δούμε εταιρείες παραγωγής που χρησιμοποιούν AI, θα δούμε και εταιρείες παραγωγής που δεν τη χρησιμοποιούν. Λοιπόν, νομίζω ότι στο τέλος όλες θα χρησιμοποιούν AI. Όλοι θα χρησιμοποιούν AI. Όλοι χρησιμοποιούν σήμερα ηλεκτρισμό. Όλοι χρησιμοποιούν σήμερα νερό. Όλοι χρησιμοποιούν σήμερα το διαδίκτυο. Κάπως έτσι, θα έρθει η ημέρα που όλοι θα χρησιμοποιούν και την AI, όπως όλα αυτά σήμερα».
Angel investing και σήματα επιτυχίας
Σε ό,τι αφορά τις επενδύσεις και τη δράση του ως angel investor, ο κ. Άιζενμπεργκ σημειώνει: «Το πιο ισχυρό σήμα είναι ο πελάτης — δεν υπάρχει πιο ισχυρό σήμα. Εννοείται ότι θέλεις να μιλάς και με πολύ ταλαντούχα άτομα. Θέλεις να βεβαιωθείς ότι υπάρχουν οι ανθρώπινοι πόροι, οι οικονομικοί πόροι και οι πόροι πελατών, για να μπορέσει να οικοδομηθεί αυτός ο ενάρετος κύκλος».
Την ίδια στιγμή, προειδοποιεί τους ιδρυτές μιας επιχείρησης να μην επικεντρώνονται αποκλειστικά στην άντληση κεφαλαίων: «Είναι πολύ καλύτερο να αντλήσεις κεφάλαιο από πελάτες παρά από επενδυτές. Βρες έναν πελάτη. Μην ψάχνεις για επενδυτή». Τα παραδείγματά του περιλαμβάνουν πρώην φοιτητή του στο Harvard, που απέτυχε στην πρώτη του startup, κατάφερε ωστόσο να δημιουργήσει μια άλλη, επιτυχημένη αυτήν τη φορά εταιρεία, βασισμένη στη γνώση και τις νέες αγορές.
Το τοπίο σε ΗΠΑ και Ευρώπη
Σε ό,τι αφορά το αμερικανικό επιχειρηματικό και επενδυτικό τοπίο, ο κ. Άιζενμπεργκ δεν στρογγυλεύει τα λόγια του: «Τους τελευταίους 12 μήνες υπήρξε τεράστια αβεβαιότητα στην αγορά — σε ορισμένους τομείς περισσότερο απ’ ό,τι σε άλλους. Οι δασμοί δημιούργησαν μεγάλο πρόβλημα στη δυνατότητα (σ.σ.: των επιχειρηματιών) να δημιουργούν επιχειρήσεις. Ελπίζω αυτό να επιλυθεί γρήγορα, καθώς σχεδόν κάθε εταιρεία με την οποία συνεργάζομαι στις ΗΠΑ υποφέρει λόγω αυτών των δασμών. Αν δεν λυθεί γρήγορα, θα δούμε σημαντική πτώση της αμερικανικής οικονομίας».
Κάποιοι κλάδοι, όπως η AI infrastructure, το fintech και τα data centers, ευημερούν, ενώ άλλοι υποφέρουν από τη συγκεντρωτική πολιτική μέσων και τις απαγορεύσεις προμηθειών. «Νομίζω», σημειώνει, «ότι οι επιχειρήσεις που ασχολούνται με data centers ή με την AI infrastructure είναι πολύ ευχαριστημένες. Η βιομηχανία των μέσων ενημέρωσης, με τη συγκέντρωσή της, καθίσταται ολιγοπωλιακή — και αυτό θα έχει σημαντικά αρνητικό αποτέλεσμα. Ορισμένο τομείς fintech ευημερούν χάρη στην τρέχουσα διοίκηση, οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους τομείς ωστόσο είτε είναι ουδέτεροι έναντι των εξελίξεων είτε υποφέρουν. Η αβεβαιότητα —όπως με την ακύρωση της σύμβασης με την Anthropic— είναι μια νόμιμη επιχειρηματική πράξη. Η απαγόρευση προμηθειών σε στρατιωτικούς προμηθευτές, ωστόσο, είναι πράξη τιμωρητική και έχει αρνητική επίδραση».
Στην Ευρώπη, τα ερευνητικά ιδρύματα είναι ισχυρά, λείπει όμως η συλλογική φιλοδοξία: «Η Ευρώπη έχει ορισμένα εκπληκτικά ιδρύματα. Έχει εκπληκτικά ερευνητικά ινστιτούτα και πανεπιστήμια, οπότε υπάρχει πολλή τεχνογνωσία ΑΙ που αναπτύσσεται στην Ευρώπη. Νομίζω ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα στην Ευρώπη είναι πολιτισμικό και σχετίζεται με την έλλειψη φιλοδοξίας. Βλέπεις, ας πούμε, αυτήν τη φιλοδοξία στο Ισραήλ, στην Ευρώπη ωστόσο δεν υπάρχει παντού στο ίδιο επίπεδο».
Τα πλεονεκτήματα της Ελλάδας και η μεγάλη αξία της ελληνικής Διασποράς
Στην Ελλάδα, ο καθηγητής εντοπίζει εξαιρετικό δυναμικό — προτείνει, μάλιστα, συνεργασία όλων των φορέων. Στην προτροπή να δώσει μια συμβουλή στους ανθρώπους που αποφασίζουν για την επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα, απαντά με σαφήνεια: «Εξαρτάται σε ποιον μου ζητάτε να δώσω συμβουλή. Θέλω να είμαι σαφής: δεν νομίζω ότι είναι δουλειά της κυβέρνησης. Η κυβέρνηση έχει ρόλο, αλλά δεν είναι δική της δουλειά. Χρειάζεσαι διαφορετικούς φορείς —τις τράπεζες, την κυβέρνηση, το εκπαιδευτικό σύστημα, τους developers, τα μέσα ενημέρωσης, τις μεγάλες εταιρείες, τους πελάτες— για να υπάρξει ένα οικοσύστημα ανάπτυξης».
Μάλιστα, εκτιμά ότι η προ δεκαετίας κρίση στην Ελλάδα θα πρέπει να θεωρείται θετική εμπειρία: «Ήταν ένα τεράστιο ‘περιουσιακό στοιχείο’: οι άνθρωποι έγιναν πιο φειδωλοί, πιο ρεαλιστές, λίγο πιο ‘πεινασμένοι’», λέει, ενώ κατατάσσει στα «απίστευτα πλεονεκτήματα» της Ελλάδας την ικανότητά της να επαναφέρει τους χιλιάδες ανθρώπους που έφυγαν, αλλά και τη Διασπορά της, που μπορεί να αποτελέσει σημαντικό πόρο: «Η ελληνική Διασπορά, με τις επιτυχίες που καταγράφει, έχει μεγάλη αξία», καταλήγει ο καταξιωμένος καθηγητής και συγγραφέας δεκάδων άρθρων για την επιχειρηματικότητα.
*Ο Ντάνιελ Άιζενμπεργκ θα είναι μεταξύ των ομιλητών του 3ου TechFuse, που φέρνει στα Ιωάννινα νεοφυείς επιχειρήσεις, ερευνητές και ηγέτες της τεχνολογίας και του πολιτισμού, δημιουργώντας μια ανοιχτή πλατφόρμα γνώσης, συνεργασίας και ανταλλαγής ιδεών.
