Γράφει η Λιλή Καρακώστα
Ξεκίνησε ορφανός να δουλεύει από 12 ετών για να ζήσει την οικογένειά του. Έφτιαξε από το μηδέν, μια εταιρία, που επιβίωσε από τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, την πείνα και την Κατοχή. Ο λόγος για τον Ευάγγελο Παπαστράτο, που δημιούργησε μια εταιρία θρύλο που σημάδεψε το εγχώριο επιχειρείν.
Με…κοντά παντελονάκια ξεκίνησε την καριέρα του ο Ευάγγελος Παπαστράτος το 1896, καθώς ήταν μόλις 12 ετών, όταν έπιασε δουλειά στην καπνεμπορική εταιρεία «Ρόζης και Βαρνάβας». Οι εποχές ήταν πολύ δύσκολες και έτσι ο Ευάγγελος, ο μικρότερος από τα 4 αδέρφια του (4 γιοι και μία κόρη), βγήκε νωρίς στο μεροκάματο προκειμένου να επιβιώσει η οικογένειά του.
Με 3.000 δρχ. δανεικές το ξεκίνημα της εταιρίας
Εγγονός του ιερέα παπά-Στρατή και γιος του Αναστάση Παπαστράτου που πέθανε σε ηλικία 48 ετών, ο Ευάγγελος, κληρονόμησε από τον πατέρα του όχι μόνο το μπακάλικο στο Αγρίνιο αλλά και τα πολλά…βερεσέδια που είχε μαζέψει. Η χήρα πλέον Χαρίκλεια, μια γυναίκα με σιδερένια πυγμή, σε ηλικία 30 ετών, αποφασίζει να κλείσει το μπακάλικο και να καλλιεργήσει τα αμπέλια της για να θρέψει τα 5 παιδιά της. Ξεκινά έτσι να παράγει -και να πουλά-κρασί. Ένα γλυκόπιοτο κρασί που ονομάστηκε το «κρασί της Παπαστράταινας».
To....υπαλληλίκι όμως δεν του άρεσε καθόλου του Ευάγγελου και συχνή ήταν η γκρίνια του στη μάνα του καθώς το όνειρό του να μεταναστεύσει στην Αμερική για ένα καλύτερο μέλλον φαινόταν όλο και πιο μακρινό. Ωστόσο, συμβιβάστηκε ως το 1906, που αποφάσισε να αποχωρήσει από την εταιρία «Ρόζης και Βαρνάβας» και με 3.000 δανεικές δραχμές γίνεται μέτοχος μιας νέας εταιρείας, επίσης καπνεμπορικής που δημιούργησε ένας «γνωστός κεφαλαιούχος» της εποχής, ο Αυγερινός, με μετοχικό κεφάλαιο 300.000 δρχ. Και η ιστορία της εταιρίας Παπαστράτος, μόλις ξεκινά…
Οι πρώτες δουλειές και η οικογενειακή εταιρία
Ο Ευάγγελος είναι μόλις 22 χρονών αλλά οι δυσκολίες της ζωής τον έχουν ωριμάσει πρόωρα. Με τον Σωτήρη Αυγερινό, γνωστό τυρέμπορο της περιοχής, ιδρύουν από κοινού την εμπορική εταιρεία «Αυγερινός & Παπαστράτος» τον Iούλιο του 1906. Έχοντας αποκτήσει πολύτιμες γνώσεις στον χώρο του καπνού, ξεκινά τις προσωπικές επαφές με τους καπνοπαραγωγούς και διαλέγει προσεκτικά τα εκλεκτότερα καπνά της περιοχής. Και δειλά δειλά, ξεκινά το εμπόριο καπνού. Τα προϊόντα του Παπαστράτου γίνονται γνωστά στόμα με στόμα και οι δουλειές πηγαίνουν από το καλό στο καλύτερο.
Όμως, ο πολυμήχανος Ευάγγελος, δεν αρκέστηκε εκεί. Σε μια εποχή που η μετανάστευση των Ελλήνων φαντάζει ως η μόνη λύση, ο Παπαστράτος ξεκινά τις…εξαγωγές. Το 1909 κλείνει μάλιστα και την πρώτη μεγάλη συμφωνία του με το εργοστάσιο σιγαρέτων του Αγγελή Κωνσταντίνου στο Ανόβερο της Γερμανίας, το οποίο αρχίζει πλέον να προμηθεύεται καπνά Αγρινίου. Παρόμοιες δουλειές κλείνονται και με την Ολλανδία αλλά ο θάνατος του Σωτήρη Αυγερινού, το 1913, έρχεται να ανατρέψει τις ισορροπίες.
Το οικογενειακό «συμβούλιο» που έγινε με πρωτοβουλία του μικρότερου αδερφού της οικογένειας Παπαστράτου, του Ευάγγελου, στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία. Χρειάστηκε απλά να δείξει τα κέρδη των 150.000 δραχμών μέσα σε 6 χρόνια που είχε αποκομίσει η εταιρία. Αυτό ήταν. Ο στρατιωτικός Σωτήρης, ο δικηγόρος Γιάννης και ο μαθηματικός Eπαμεινώνδας, πείστηκαν αμέσως από τον μικρότερο αδερφό τους, πως το μέλλον της οικογένειας ήταν στα καπνά. Έτσι, ένωσαν τις δυνάμεις τους και ξεκίνησαν όλοι μαζί από κοινού μια νέα καριέρα, που θα έκανε το όνομά τους γνωστό στα πέρατα της χώρας.
Ο Α’ Παγκόσμιος πόλεμος και η Μικρασιατική Καταστροφή
Η νέα εταιρία έχει ωστόσο να αντιμετωπίσει και την…ιστορία. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, που ωθεί πολλές επιχειρήσεις της εποχής στο λουκέτο, ευεργετεί την εταιρία Παπαστράτος χάρη στην συμφωνία του Ελευθερίου Βενιζέλου με τις Κυβερνήσεις της Αντάντ να επιτρέψουν την εξαγωγή καπνών, σταφίδας και σύκων προς εχθρικές χώρες από ουδέτερους λιμένες. Είναι μάλιστα τόσο μεγάλη η συμβολή του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου στα οικονομικά της εταιρίας, που με την λήξη του, μεταφέρει την έδρα της στην Αθήνα, ιδρύει γραφεία και υποκαταστήματα στο εξωτερικό και ξεκινούν οι εξαγωγές στην Αίγυπτο, τις Σκανδιναβικές χώρες, τη Νότιο Αμερική αλλά κυρίως στις Η.Π.Α. και τον Καναδά.
Ωστόσο, η μαύρη σελίδα της ιστορίας είναι έτοιμη να γραφτεί. Η Μικρασιατική Καταστροφή που βύθισε την χώρα στο πένθος και ξερίζωσε εκατομμύρια ανθρώπους από τον τόπο τους, «χτύπησε» και την εταιρία Παπαστράτος. Οι αποθήκες στη Σμύρνη κάηκαν ολοσχερώς και πάνω από 300.000 κιλά εκλεκτού καπνού είναι πια αποκαϊδια. Όμως, η οικογένεια Παπαστράτου δεν το βάζει κάτω. Μαθημένη στα δύσκολα από νωρίς και γνωρίζοντας από κακουχίες, προσλαμβάνει πρόσφυγες για να τους βοηθήσει να ορθοποδήσουν.
Το εργοστάσιο που εγκαινίασε ο Ελευθέριος Βενιζέλος
Το 1924, ιδρύεται η Καπνεμπορική Ομοσπονδία στην οποία συμμετέχει, ο Γιάννης Παπαστράτος, ο οποίος λίγα χρόνια αργότερα εκλέγεται βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας. Επόμενο βήμα; Η αύξηση των εξαγωγών που στην 8ετία 1921-1929, έφθασαν κατά μέσο όρο ετησίως τους 3.382 τόνους καπνών, καλύπτοντας δηλαδή το 1/10 του συνόλου των εξαγωγών καπνού.
Το 1930 είναι «χρυσή» χρονιά για τον Παπαστράτο. Παρόλο που η χώρα προσπαθούσε-για μία ακόμη φορά-να συνέλθει από την οικονομική κρίση και το κραχ του ’29, ωστόσο, τον Iούλιο του 1930, δημιουργείται η Παπαστράτος Aνώνυμη Bιομηχανική Eταιρεία Σιγαρέττων και δέκα μήνες αργότερα, τον Mάιο του 1931, εγκαινιάζεται το εργοστάσιο Παπαστράτος στον Πειραιά παρουσία όλης της πολιτικής και κοινωνικής ηγεσίας της χώρας. Τα εγκαίνια του μάλιστα, που πραγματοποιήθηκαν στις 21 Μαΐου 1931, έγιναν παρουσία του τότε πρωθυπουργού της χώρας, Ελευθέριου Βενιζέλου, ο οποίος πάτησε το κουμπί θέτοντας σε κίνηση μια από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες της χώρας.
Το κτήριο του εργοστασίου ήταν πραγματικά πρωτοποριακό για τα τότε δεδομένα. Για την κατασκευή του ξοδεύτηκαν 400.000 λίρες Αγγλίας ενώ εξοπλίστηκε με μηχανήματα τελευταίας τεχνολογίας. Διέθετε μάλιστα και αποδυτήρια καθώς και εστιατόριο, πράγματα ανήκουστα για την εποχή. Οι εργάτες δούλευαν σε ένα φωτεινό, ευχάριστο και άνετο περιβάλλον ενώ η εργοδοσία φρόντιζε να ικανοποιεί όλα τους τα αιτήματα. Αίσθηση προκάλεσε τότε και η θεσμοθέτηση προίκας για τις κόρες των εργαζομένων καθώς και η χορήγηση μπόνους στα στελέχη, τακτικές που ούτε καν φανταζόταν ο μέσος εργαζόμενος της εποχής.
Η εργασία στον Παπαστράτο με τον καιρό ήταν «προνόμιο». Μάλιστα, σύντομα έφθασε να απασχολεί 100.000 άτομα, αριθμό ρεκόρ, αν αναλογιστεί κανείς πως στην καπνοβιομηχανία της εποχής απασχολούνταν τότε 1 εκατομμύριο άτομα-το 1/6 του τότε συνολικού πληθυσμού.
Το δεύτερο εργοστάσιο και ο ρόλος του Χίτλερ
Οι δουλειές πηγαίνουν εξαιρετικά καλά και ο Παπαστράτος εξάγει πλέον σε 45 χώρες με τα προϊόντα του να φθάνουν ως τη Νότιο Αφρική, τη Μαδαγασκάρη, την Κίνα, τη Μαντζουρία, τον Παναμά, την Αυστραλία, την Αργεντινή, το Τζιμπουτί, τις Ολλανδικές Ινδίες και τη Μοζαμβίκη.
Το δεύτερο εργοστάσιο της Παπαστράτος δημιουργείται εκτός συνόρων το 1933 στο Βερολίνο και ονομάζεται Hellas-Zigaretten Fabrik. Όμως η ιστορία, έχει και πάλι άλλα σχέδια. Ο Χίτλερ ανεβαίνει στην εξουσία και οι ξένοι είναι ανεπιθύμητοι στη Γερμανία. Το εργοστάσιο βάζει λουκέτο και η «χασούρα» είναι τόσο μεγάλη που εξανεμίζει τα κέρδη της τελευταίας «χρυσής» δεκαετίας της εταιρίας. Αντίστοιχη είναι και η πορεία της επένδυσης στην Αίγυπτο. Όπως χαρακτηριστικά έγραψε αργότερα ο Ευάγγελος Παπαστράτος, «ύστερα από αγώνα 18 περίπου ετών, δαπανηρότατο, αναγκαστήκαμε και εμείς να σταματήσουμε τη λειτουργία του εργοστασίου μας του Καΐρου».
Αλλά και πάλι, το γονίδιο του Παπαστράτου αποδείχθηκε πιο ισχυρό από τις κακουχίες. Το 1939, η εταιρία εισάγεται στο Χρηματιστήριο Αξιών αλλά την επόμενη χρονιά κηρύσσεται ο πόλεμος. Παράλληλα, φεύγει εντελώς απροσδόκητα από την ζωή ο Σωτήρης Παπαστράτος και η γερμανική κατοχή σκορπά τα πάντα στο πέρασμά της, ξεκινώντας τις κατασχέσεις των καπνών του εργοστασίου.
Οι νέες μόδες και οι κινήσεις εκσυγχρονισμού
Ο καιρός περνά, ο πόλεμος τελειώνει και οι πληγές επουλώνονται σιγά σιγά. Όμως τίποτε δεν έχει μείνει ίδιο. Οι ξενόφερτες μόδες έχουν αρχίσει να κυριαρχούν και το κλασικό «ASSOS» του Παπαστράτου, φαίνεται παλιομοδίτικο και ξεπερασμένο. Ωστόσο, σταδιακά η κατανάλωση επανέρχεται σε φυσιολογικά επίπεδα, το εργοστάσιο εκσυγχρονίζεται και νέα μηχανήματα μπαίνουν στην παραγωγή. Μάλιστα, εκείνη την εποχή, ο Παπαστράτος δημιουργεί και ιατρείο για τους υπαλλήλους μέσα στις εγκαταστάσεις του εργοστασίου, μια κίνηση που θεωρήθηκε πρωτοποριακή για τότε και που πλέον είναι επιβεβλημένη.
Ακολουθώντας τις μόδες των καιρών, κυκλοφορεί το 1957, το πρώτο του τσιγάρο με φίλτρο, με ιδιαίτερα υψηλές πωλήσεις. Η δεκαετία κλείνει με κέρδη και 2.500 υπαλλήλους ενώ η αμέσως επόμενη ξεκινά με μια επικερδή συμφωνία με την Ιταλία για την εκεί παραγωγή του Άσσου, με έτοιμα χαρμάνια από την Ελλάδα. Ωστόσο, δεν παραλείπει να ρίξει στην αγορά και το «βαρύ πυροβολικό» του: Επανακυκλοφορεί στην αγορά το θρυλικό «Old Navy» ενώ το 1966 θα αρχίσει να παράγει και το «Astor» για λογαριασμό της γερμανικής Reemtsma.
Οι διεθνείς συνεργασίες συνεχίζονται με αποκορύφωμα τη δεκαετία του ’70, όπου ξεκινά να συνεργάζεται με την Philip Morris, φέρνοντας στην Ελλάδα το θρυλικό Marlboro. Το χαρακτηριστικό πακέτο, γίνεται το αγαπημένο των νέων της Μεταπολίτευσης και παραμένει μέχρι σήμερα μια κλασική επιλογή. Μετά την πρωτοφανή επιτυχία, η εταιρία επενδύσει στον εκσυγχρονισμό της με νέα μηχανήματα που παράγουν πλέον 4.000 τσιγάρα το λεπτό.
Νέα γενιά στο «τιμόνι»
Το 1973, ο ιδρυτής της εταιρίας, Ευάγγελος Παπαστράτος, πεθαίνει σε ηλικία 89 ετών και έχοντας ήδη προλάβει να δει το όραμά του να παίρνει σάρκα και οστά. Λίγα χρόνια πριν, έχουν πεθάνει επίσης και τα αδέρφια του, ο Γιάννης και ο Επαμεινώνδας, καθιστώντας αναγκαία την μεταβίβαση της εταιρίας στη νέα γενιά. Τα ηνία αναλαμβάνει πλέον ο Τάσος Παπαστράτος, ο τελευταίος από τους απόγονους των τεσσάρων αδελφών που έφερε το όνομα Παπαστράτος και που συνεχίζει στα χνάρια των προγόνων του τη δυναμική παρουσία της εταιρίας σε Ελλάδα και εξωτερικό.
Το 1984, κυκλοφορεί για πρώτη φορά ο Assos International, ένα από τα πιο «δυνατά» εξαγώγιμα σήματα της εταιρείας. Αργότερα, τη δεκαετία του ’90, η εταιρεία εκσυγχρονίζει ακόμη περισσότερο τα συστήματά της, στην παραγωγή προστίθενται πολλά νέα σήματα ενώ επίσης το 1997 αποκτά το ιστορικό Santé.
Όμως η εταιρία Παπαστράτος, δεν μένει εκεί. Το 1998, ιδρύεται το Ίδρυμα Παπαστράτος, το οποίο αναλαμβάνει να συνεχίσει το πλούσιο κοινωνικό έργο που είχαν ξεκινήσει οι αδελφοί Παπαστράτου από την αρχή κιόλας της πορείας τους. Την ίδια χρονιά όμως πεθαίνει ο Πρόεδρος της εταιρίας, Τάσος Παπαστράτος.
Στα χέρια της Philip Morris International
«Ακέφαλη» πλέον η μεγαλύτερη ελληνική καπνοβιομηχανία αναζητά διέξοδο έχοντας ωστόσο στις «αποσκευές» της δυνατά brands τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Έτσι, το 2003, περνά σε νέα εποχή, όταν εξαγοράζεται από την Philip Morris International.
Με τον αέρα πολυεθνικής πλέον, η εταιρία Παπαστράτος, βιώνει μια δεύτερη ζωή. Τον Ιανουάριο του 2006, γιορτάζει τα 75 χρόνια της και παράλληλα ανακοινώνει επένδυση 100 εκατομμυρίων ευρώ για την κατασκευή νέων, σύγχρονων παραγωγικών εγκαταστάσεων και κτιρίου διοικητικών υπηρεσιών στον Ασπρόπυργο. Τον Αύγουστο του 2008, το εργοστάσιο του Ασπρόπυργου εγκαινιάζεται και τον Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς, το εργοστάσιο του Πειραιά σταματά την λειτουργία του μετά από 77 χρόνια. Πλέον, το εργοστάσιο του Ασπρόπυργου αποτελεί εξαγωγικό κέντρο, καθώς το 60% της παραγωγής κατευθύνεται σε περισσότερες από 30 χώρες σε όλο τον κόσμο, από τα Βαλκάνια και την Ευρώπη έως τη Σιγκαπούρη, το Μεξικό και την Ινδονησία.
Επενδύοντας στο ανθρώπινο δυναμικό και στην χώρα
Καθοριστικός παράγοντας για την επιχειρηματική επιτυχία της Παπαστράτος είναι οι άνθρωποι της εταιρίας, το ανθρώπινο «κεφάλαιο», στο οποίο τόσο είχε ποντάρει και ο ιδρυτής της. Με συνεχείς επενδύσεις στην επαγγελματική ανάπτυξη των εργαζομένων, στην ανάδειξη ταλέντων και στην αναζήτηση ικανών επαγγελματιών, αναλόγως των αναγκών της εταιρίας και προσφέροντας δυναμικά προγράμματα ανάπτυξης καριέρας, ανταγωνιστικούς μισθούς και παροχές, διεθνή σταδιοδρομία και σύγχρονο περιβάλλον εργασίας, η Παπαστράτος έχει επανειλημμένα αναγνωριστεί ως εξαιρετικός χώρος εργασίας από το Great Place to Work®Institute Hellas (2012-2014 και 2016) και ως Κορυφαίος Εργοδότης από το Top Employer Institute (2015-2017), ενώ έχει λάβει δύο χρυσά βραβεία για προγράμματα ανάπτυξης εργαζομένων από τον θεσμό HR Awards.
Παρόμοια ωστόσο είναι και η φροντίδα του για την κοινωνία και την χώρα. Με ένα πολυσχιδές πρόγραμμα εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, για το οποίο έχουν δαπανηθεί περισσότερα από 2 εκατ. ευρώ την περίοδο 2009 – 2017, προσπαθεί να ανακουφίσει τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες από τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης. Στο πλαίσιο αυτό υλοποιεί προγράμματα σε συνεργασία με διάφορες ΜΚΟ όπως η Αποστολή, η PRAKSIS, ο ΔΕΣΜΟΣ και η Σχεδία.
Προσήλωση στις αρχές του ιδρυτή
Η πραγματικά συναρπαστική ιστορία της εταιρίας Παπαστράτου, αποτέλεσε αντικείμενο έκθεσης στον χώρο που κάποτε στέγαζε το τυπογραφείο της εταιρείας. Μέσα από μηχανήματα, εργαλεία και σκεύη, καπνά, παλιά χειρόγραφα λογιστικά βιβλία, κουτιά τσιγάρων, οι επισκέπτες γύρισαν νοερά τον χρόνο πίσω, μαθαίνοντας πως το επιχειρείν δεν είναι απλά μια επαγγελματική δραστηριότητα αλλά ένα ζωντανό κομμάτι της ιστορίας κάθε τόπου. «Aς αρχίζουμε, ακόμη και αν ξέρουμε ότι δεν θα προλάβουμε να αποτελειώσουμε το έργο μας. Aν το έργο αξίζει, το να έχει αρχίσει, θα βοηθήσει να το ολοκληρώσει κάποιος άλλος, που έρχεται κατόπιν. Xάρη σε αυτές τις προσπάθειες έφτασε ο άνθρωπος σιγά-σιγά, από τα βάθη της ζούγκλας του, ως εδώ που βρίσκεται σήμερα», έλεγε ο Ευάγγελος Παπαστράτος, προσφέροντας πολύτιμα μαθήματα ζωής όχι μόνο στους κληρονόμους του αλλά και σε κάθε επίδοξο επιχειρηματία.
Σήμερα, η εταιρεία αποτελεί μια από τις επιχειρήσεις που στηρίζουν έμπρακτα την ελληνική οικονομία. Με αποδόσεις φόρων άνω του 1 δις ευρώ (ΕΦΚ και ΦΠΑ), με 800 εργαζομένους και 25.000 λιανοπωλητές, η Παπαστράτος εξακολουθεί να στηρίζει έμπρακτα την εθνική οικονομία. Ίσως γιατί ακόμη, σχεδόν έναν αιώνα μετά την ίδρυσή της, έχει ως αρχή τα λόγια του ιδρυτή της, Ευάγγελου Παπαστράτου: «Για να πετύχεις, πρέπει να πιστεύεις σε κάτι, να έχεις κάποιο ιδανικό πέρα από την οικονομική επιτυχία»…
