Κορυφαίοι διεθνείς εμπειρογνώμονες στους τομείς της δημόσιας υγείας, του ελέγχου του καπνίσματος, της νομικής επιστήμης και της ψυχιατρικής προειδοποίησαν χθες ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση κινδυνεύει να αφήσει να πάει χαμένη μια ιστορική ευκαιρία για τη δημόσια υγεία, εάν οι επικείμενες αναθεωρήσεις του πλαισίου της για το κάπνισμα και τη νικοτίνη βασιστούν σε απαγορευτικούς περιορισμούς αντί για επιστημονικά δεδομένα. Η διαδικτυακή συνεδρία που διοργάνωσε η SCOHRE με τίτλο «Νομοθετική Ρύθμιση Βασισμένη σε Επιστημονικά Δεδομένα: Ενσωμάτωση της Επιστήμης και της Δημόσιας Διαβούλευσης στην Ευρωπαϊκή Πολιτική», πραγματοποιήθηκε σε μια συγκυρία κατά την οποία οι σχεδιαζόμενες αναθεωρήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Οδηγία για τα Προϊόντα Καπνού (TPD3) και την Οδηγία για τη Διαφήμιση Προϊόντων Καπνού (TAD) συναντούν σημαντικές θεσμικές αντιδράσεις. Με αφετηρία τις συζητήσεις που ξεκίνησαν κατά το 9th Virtual Summit on Tobacco Harm Reduction -το διαδικτυακό Συνέδριο για η Μείωση της Βλάβης από το Κάπνισμα- τον Σεπτέμβριο 2026, οι ομιλητές εξέτασαν κατά πόσον τα θεσμικά όργανα της ΕΕ μεταφράζουν την επιστημονική γνώση εν εξελίξει και τις εισηγήσεις των ενδιαφερόμενων μερών σε αποτελεσματικές πολιτικές βασισμένες στην αναλογικότητα.
Η συζήτηση διεξήχθη στο πλαίσιο αναφορών στα ΜΜΕ για το γεγονός ότι η Επιτροπή Ρυθμιστικού Ελέγχου (RSB) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εξέδωσε αρνητική γνωμοδότηση επί του σχεδίου εκτίμησης επιπτώσεων που αποτελεί τη βάση για τις αναθεωρήσεις των οδηγιών TPD και TAD. Η εξέλιξη αυτή εγείρει ανησυχίες σχετικά με την αναλογικότητα των προτεινόμενων μέτρων, τις φορολογικές τους επιπτώσεις και τις ευρύτερες κοινωνικοοικονομικές συνέπειές τους. Με το 24% των Ευρωπαίων να εξακολουθεί να καπνίζει και 700.000 θανάτους που συνδέονται με το κάπνισμα να σημειώνονται κάθε χρόνο σε ολόκληρη την ΕΕ (περίπου το ένα δέκατο του συνόλου των θανάτων παγκοσμίως), οι ομιλητές τόνισαν ότι τα σφάλματα της νομοθεσίας συνεπάγονται σοβαρότατο ανθρώπινο και δημοσιονομικό κόστος. Με συντονιστή τον Δρ. Κωνσταντίνο Φαρσαλινό, MD, MPH, Ανώτερο Ερευνητή στο Πανεπιστήμιο Πατρών και στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής (Ελλάδα), στη συζήτηση συμμετείχαν ο Clive Bates, Διευθυντής της Counterfactual Consulting Ltd (Ηνωμένο Βασίλειο), ο Καθηγητής David Sweanor, J.D., από το Πανεπιστήμιο της Οτάβα (Καναδάς), και ο Δρ. Στέλιος Κυμπουρόπουλος, Ψυχίατρος και πρώην Μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (Ελλάδα).
Κριτική στην άσκηση ρυθμιστικού ελέγχου της ΕΕ και η απειλή του παράνομου εμπορίου
Ανοίγοντας τη συνεδρία με μια ανάλυση του νομοθετικού πλαισίου της ΕΕ, ο Clive Bates, πρώην διευθυντής του οργανισμού Action on Smoking and Health (ASH) στο Ηνωμένο Βασίλειο, σημείωσε ότι βάσει της Οδηγίας για τα Προϊόντα Καπνού του 2014 (TPD2) τα προϊόντα νικοτίνης ήδη υπόκεινται σε εκτεταμένους κανόνες, οι οποίοι καλύπτουν τα όρια νικοτίνης, τα μεγέθη των φιαλιδίων, την επισήμανση, τις προειδοποιήσεις, τα συστατικά, τις συσκευασίες ασφαλείας για παιδιά και τη διαφήμιση. Ενώ η TPD2 συνιστά ένα μια εύλογη αφετηρία, ο κ. Bates προειδοποίησε ότι οι προτάσεις που εξετάζονται για την TPD3 απειλούν να εξαλείψουν τις εναλλακτικές λύσεις χαμηλότερου κινδύνου έναντι των παραδοσιακών τσιγάρων. Τα πιθανά μέτρα περιλαμβάνουν την ίση μεταχείριση όλων των προϊόντων καπνού και νικοτίνης, καθολικές ή μονομερείς απαγορεύσεις στα σακουλάκια νικοτίνης, αυστηρότερα ανώτατα όρια νικοτίνης, απαγορεύσεις γεύσεων κατά το πρότυπο της Ολλανδίας, απαγορεύσεις διασυνοριακών πωλήσεων, καθώς και ένα περιοριστικό καθεστώς έγκρισης πριν από τη διάθεση στην αγορά. Ο ομιλητής άσκησε επίσης κριτική στην επιστολή που απέστειλαν τον Οκτώβριο οκτώ κράτη μέλη, ζητώντας πάγωμα της αγοράς που θα ανέκοπτε την καινοτομία στα προϊόντα νικοτίνης, χαρακτηρίζοντάς την ως «δώρο στο εμπόριο τσιγάρων».
Ο ομιλητής αμφισβήτησε τις δημόσιες δηλώσεις του Ευρωπαίου Επιτρόπου Olivér Várhelyi ότι τα νέα προϊόντα ενέχουν τους ίδιους κινδύνους με τον παραδοσιακό καπνό. «Αν είσαι επιφυλακτικός απέναντι στις ασφαλέστερες εναλλακτικές λύσεις για το κάπνισμα, τότε είσαι απερίσκεπτος απέναντι στο κάπνισμα», δήλωσε ο κ. Bates. «Αν αντιτίθεσαι στη μείωση της βλάβης, τότε στηρίζεις τη βλάβη». Στήριξε την κριτική του παραπέμποντας σε έρευνα του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) (Rosenberg, C., & Van Oordt, M., 2026), κατά την οποία, σε μία κλίμακα όπου τα συμβατικά τσιγάρα έχουν δείκτη 100, τα σακουλάκια νικοτίνης, ο θερμαινόμενος καπνός, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, το snus και οι θεραπείες υποκατάστασης νικοτίνης κατατάσσονται σε επίπεδο κινδύνου κατά μία έως δύο τάξεις μεγέθους χαμηλότερο.
Ο κ. Bates τόνισε επίσης ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής της ΕΕ παραβλέπουν την εξάπλωση των παράνομων αγορών. Με βάση τα στοιχεία έρευνας του Ινστιτούτου Fraunhofer (2025), τα οποία δείχνουν ότι το 48% της αγοράς ηλεκτρονικού τσιγάρου στην ΕΕ είναι ήδη παράτυπη (35% παράνομη και 13% «γκρίζα αγορά») και ότι το 80% των ατμιστών στην Ολλανδία προμηθεύεται τα προϊόντα του μέσω παράνομων διαύλων, προειδοποίησε ότι οι απαγορευτικές πολιτικές δίνουν ώθηση στο οργανωμένο έγκλημα. Ομοίως, η ανάλυση του κλάδου δείχνει ότι ένα ανώτατο όριο νικοτίνης 6 mg στα σακουλάκια νικοτίνης θα έθετε εκτός συμμόρφωσης περίπου το 70% της αγοράς. Με δεδομένη την απόρριψη του σχεδίου εκτίμησης επιπτώσεων από την Επιτροπή Ρυθμιστικού Ελέγχου (RSB) και τη διαπίστωση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου ότι η ΕΕ «δεν είναι σε θέση» να καταπολεμήσει το παράνομο εμπόριο καπνού, ο κ. Bates επισήμανε ότι το χρονοδιάγραμμα δημοσίευσης της Οδηγίας είναι αβέβαιο και ότι η συνήθης νομοθετική διαδικασία μεταξύ του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου πιθανότατα θα προχωρήσει εντός του 2027. «Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο 13 δισ. ευρώ δημοσιονομικών εσόδων χάνονται λόγω του παράνομου εμπορίου καπνού».
O Δρ. Κωνσταντίνος Φαρσαλινός ανέδειξε το παράδοξο της προσέγγισης των Βρυξελλών όσον αφορά την κανονιστική ρύθμιση, σημειώνοντας ότι οι επίσημες δηλώσεις της ΕΕ σπανίως αναφέρονται στα συμβατικά τσιγάρα και επικεντρώνονται σχεδόν αποκλειστικά στον περιορισμό των εναλλακτικών προϊόντων χωρίς καύση. «Υπό κανονικές συνθήκες, μια πολιτική βασισμένη σε επιστημονικά δεδομένα σημαίνει ότι οι προθέσεις και η νομοθεσία ακολουθούν τα δεδομένα», παρατήρησε ο Δρ. Φαρσαλινός. «Η ΕΕ φαίνεται να ακολουθεί την αντίθετη πορεία — να προσαρμόζει τα δεδομένα στις προθέσεις και τις αποφάσεις, κάτι που ονομάζεται "επιλεκτική σταχυολόγηση στοιχείων"».
Προκειμένου να καταδείξει τις πραγματικές συνέπειες της υπερφορολόγησης και της απαγόρευσης, ο Δρ. Φαρσαλινός παρουσίασε επίσημα στοιχεία της κυβέρνησης και του κοινοβουλίου της Αυστραλίας. Υπό το αυστραλιανό μοντέλο χορήγησης αποκλειστικά με ιατρική συνταγή μέσω φαρμακείου, τις απαγορεύσεις προσωπικών εισαγωγών και τους εξοντωτικούς φόρους στα τσιγάρα, το 96% της αγοράς ηλεκτρονικού τσιγάρου και το 69% έως 80% της αγοράς καπνού έχουν μετατοπιστεί σε παράνομους διαύλους, από 10% που ήταν πριν από μία δεκαετία. Τα κρατικά έσοδα από τους ειδικούς φόρους κατανάλωσης μειώθηκαν στο μισό, από 16 δισ. σε 8 δισ. δολάρια Αυστραλίας μέσα σε πέντε χρόνια, ενώ προβλέπεται να μειωθούν κατά σχεδόν 90% έως το 2030, συνοδευόμενα από εκβιασμούς, εμπρηστικές επιθέσεις και βίαιη εγκληματικότητα. Παράλληλα, το άτμισμα στους νέους στην Αυστραλία έφτασε το 15,7%, έναντι 5,9% στη ρυθμιζόμενη αγορά των ΗΠΑ, όπου το ποσοστό των καπνιστών στους μαθητές λυκείου μειώθηκε κατά σχεδόν 90% από το 2011 έως σήμερα, καθώς το άτμισμα κέρδισε σε δημοτικότητα.
Ο Δρ. Φαρσαλινός υπογράμμισε επίσης τα ευρήματα της συστηματικής ανασκόπησης Cochrane, σύμφωνα με τα οποία τα ηλεκτρονικά τσιγάρα έχουν σχεδόν διπλάσια αποτελεσματικότητα συγκριτικά με τις θεραπείες υποκατάστασης νικοτίνης για τη διακοπή του καπνίσματος, και σημείωσε ότι η εκτίμηση αναφοράς της κυβέρνησης του Ηνωμένου Βασιλείου ότι το άτμισμα είναι κατά 95% λιγότερο επιβλαβές από το κάπνισμα βασίζεται στην επιστήμη της έκθεσης σε τοξικές ουσίες.
Εστίαση στην ατομική αυτονομία και την αξιοπιστία των αρχών
Ο Καθηγητής David Sweanor, Πρόεδρος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Κέντρου Δικαίου, Πολιτικής και Ηθικής της Υγείας του Πανεπιστημίου της Οτάβα, τοποθέτησε την ευρωπαϊκή πολιτική σε ένα παγκόσμιο και ιστορικό πλαίσιο. Υπενθυμίζοντας το συμπέρασμα στο οποίο είχε καταλήξει ο Καθηγητής Michael Russell, πάνω από 50 χρόνια πριν, ότι οι άνθρωποι καπνίζουν για τη νικοτίνη αλλά πεθαίνουν από την εισπνοή καπνού, ο κ. Sweanor ανέφερε το παράδειγμα της Σουηδίας, όπου η συνολική κατανάλωση νικοτίνης -κυρίως από snus και σακουλάκια νικοτίνης- έχει μειώσει τη συχνότητα εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα σχεδόν στο ένα τρίτο του μέσου όρου της ΕΕ.
Ο Καθ. Sweanor σημείωσε ότι οι καταναλωτές σε χώρες όπως η Νορβηγία, η Ισλανδία, η Νέα Ζηλανδία, η Ιαπωνία, οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ελλάδα έχουν στραφεί ταχύτατα προς προϊόντα χωρίς καύση, με αποτέλεσμα να μειωθούν οι πωλήσεις τσιγάρων παρά την αντίσταση των ρυθμιστικών αρχών. Προειδοποίησε ότι χώρες όπως ο Καναδάς, οι οποίες στρέφονται στην Ευρώπη αναζητώντας μια ορθολογική και επιστημονικά τεκμηριωμένη κατεύθυνση διακυβέρνησης, κινδυνεύουν «να ξεφύγουν από μια χιονοθύελλα για να πνιγούν από ένα τσουνάμι», εάν οι Βρυξέλλες υιοθετήσουν την απαγόρευση.
Θέτοντας τη μείωση της βλάβης στο πλαίσιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ενδυνάμωσης του ατόμου, ο Καθ. Sweanor προειδοποίησε ότι οι ηθικολογικοί περιορισμοί τροφοδοτούν τις παράνομες αγορές και υπονομεύουν την εμπιστοσύνη του κοινού στις δημοκρατικές αρχές όσον αφορά ευρύτερες προτεραιότητες δημόσιας υγείας. «Δείξτε λίγο σεβασμό στους ανθρώπους, δείξτε λίγο σεβασμό στα δικαιώματά τους, μην προσπαθείτε να τους αντιμετωπίζετε ως άτομα που πρέπει να τους πουν πώς να ζήσουν τη ζωή τους», δήλωσε ο κ. Sweanor. «Ενισχύστε την αυτενέργειά τους, σεβαστείτε τους, αναγνωρίστε την αυτονομία τους και θα καταφέρετε σπουδαία πράγματα». Υιοθετώντας ρυθμίσεις και φορολογία ανάλογες του κινδύνου, η ΕΕ θα μπορούσε να αναλάβει ηγετικό ρόλο παγκοσμίως «στέλνοντας τα τσιγάρα στο τασάκι της ιστορίας», είπε χαρακτηριστικά.
Η αξιοποίηση των επιστημονικών δεδομένων και η υπολογιστική επιστήμη στην υπηρεσία συνεκτικών πολιτικών
Ο ψυχίατρος και πρώην ευρωβουλευτής Δρ. Στέλιος Κυμπουρόπουλος ζήτησε μεγαλύτερη αυστηρότητα στον τρόπο με τον οποίο τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα αξιολογούν τα επιστημονικά δεδομένα. «Πριν συζητήσουμε αν ένας κανονισμός βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, θα πρέπει να διευκρινίσουμε τι εννοούμε με τον όρο επιστημονικά δεδομένα», δήλωσε. «Δεδομένα για τι, για ποιον και σε σύγκριση με τι;». Τόνισε ότι για τους ενήλικες καπνιστές, ο κατάλληλος δείκτης σύγκρισης είναι η συνέχιση του καπνίσματος τσιγάρων, ενώ για όσους δεν έχουν καπνίσει ποτέ είναι η διατήρηση της κατάστασης του μη καπνιστή, γεγονός που απαιτεί από τις ρυθμιστικές αρχές να διαχωρίσουν τα τεκμηριωμένα στοιχεία από πεδία όπου επικρατεί αβεβαιότητα.
Ο Δρ. Κυμπουρόπουλος τάχθηκε υπέρ της χρήσης επικυρωμένων μεθόδων τεχνητής νοημοσύνης και υπολογιστικής επιστήμης για α) τη συνεχή επικαιροποίηση της ανασκόπησης των επιστημονικών δεδομένων, β) τη μοντελοποίηση των προβλέψεων για την πορεία των κανονισμών και γ) την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων στον πραγματικό κόσμο αφού τεθούν σε ισχύ οι κανόνες των οδηγιών TPD και TAD. Με αφετηρία την εμπειρία του από την ψυχιατρική πρακτική, τόνισε ότι τα άτομα με σοβαρές ψυχικές διαταραχές παρουσιάζουν υψηλά ποσοστά καπνίσματος και χρειάζονται προσβάσιμες και οικονομικά προσιτές εναλλακτικές και όχι πολιτικές που ωθούν τις ευάλωτες ομάδες πληθυσμού προς παράνομα προϊόντα.
Απαντώντας σε ερώτηση του κοινού σχετικά με το γιατί το ψήφισμα της ΕΕ για το Σχέδιο Καρδιαγγειακής Υγείας αναγνώριζε διαφορετικά προφίλ κινδύνου μεταξύ των προϊόντων νικοτίνης, ενώ το ψήφισμα για το Ευρωπαϊκό Σχέδιο Καταπολέμησης του Καρκίνου που εκδόθηκε λίγες εβδομάδες αργότερα παρέλειψε οποιαδήποτε διάκριση, ο Δρ. Κυμπουρόπουλος επικαλέστηκε τις άνισες πιέσεις ομάδων συμφερόντων, τον τρόπο παρουσίασης των ζητημάτων και την έλλειψη συνεπών επιστημονικών προτύπων μεταξύ των κοινοβουλευτικών επιτροπών.
Προτροπή για συμμετοχή στις διαβουλεύσεις της ΕΕ
Κατά το διαδραστικό μέρος της συνεδρίας με ερωτήσεις από το κοινό, οι ομιλητές αντιτάχθηκαν στις απαγορεύσεις του καπνίσματος ανά ηλικιακή ομάδα, χαρακτηρίζοντάς τις αναποτελεσματικές, καταναγκαστικές και παρεμβατικές στην αυτονομία των ενηλίκων (σε παραλληλισμό με τις με τις αποτυχημένες απαγορεύσεις της κάνναβης). Επισήμαναν επίσης, ότι αυτές δεν βοηθούν τους μακροχρόνιους ενήλικες καπνιστές που αντιμετωπίζουν άμεσο κίνδυνο νόσησης. Οι ομιλητές προέτρεψαν τους επιστήμονες, τους επαγγελματίες του τομέα της υγείας και τους καταναλωτές να συμμετάσχουν ενεργά εν όψει των νομοθετικών διαβουλεύσεων του 2027, αξιοποιώντας την Επιτροπή Αναφορών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, επικοινωνώντας με τους εθνικούς εκπροσώπους στο Συμβούλιο και ενημερώνοντας τους Ευρωβουλευτές.