Σημαντική πρόοδο έχει σημειώσει η Ελλάδα στον περιορισμό της φοροδιαφυγής, μειώνοντας το λεγόμενο «κενό ΦΠΑ». Ωστόσο, οι συνολικές εισπράξεις εξακολουθούν να υστερούν σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, κυρίως εξαιτίας των εκτεταμένων φοροαπαλλαγών και των μειωμένων συντελεστών, που περιορίζουν τη φορολογική βάση και τα δυνητικά έσοδα.
Σύμφωνα με έκθεση του ΙΟΒΕ, βασική πηγή απώλειας εσόδων ΦΠΑ δεν είναι πλέον τόσο η μη συμμόρφωση, όσο οι ίδιες οι αποφάσεις πολιτικής. Οι εξαιρέσεις και οι μειωμένοι συντελεστές μειώνουν το οφειλόμενο ποσό για μεγάλα τμήματα της οικονομίας. Όπως επισημαίνεται, τα μέτρα αυτά στοχεύουν είτε στην κοινωνική προστασία ευάλωτων ομάδων (όπως σε ακριτικές περιοχές), είτε στην ενίσχυση συγκεκριμένων μορφών κατανάλωσης (όπως τα βιβλία), με άμεσο κόστος στα δημόσια έσοδα.
Ρεκόρ βελτίωσης στη συμμόρφωση
Στο σκέλος της συμμόρφωσης, η εικόνα είναι σαφώς πιο θετική. Την περίοδο 2019–2023, το «κενό συμμόρφωσης» ΦΠΑ μειώθηκε κατά 12,6 ποσοστιαίες μονάδες, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη βελτίωση μεταξύ όλων των κρατών-μελών της ΕΕ. Η εξέλιξη αυτή συνέβαλε στον περιορισμό του αθέμιτου ανταγωνισμού και στον δικαιότερο επιμερισμό του φορολογικού βάρους.
Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η επέκταση των ηλεκτρονικών πληρωμών και του ηλεκτρονικού εμπορίου. Οι διαδικτυακές πωλήσεις αυξήθηκαν από 3,8% το 2018 σε 6,9% το 2022 επί του συνόλου των πωλήσεων των επιχειρήσεων, περιορίζοντας τις συναλλαγές με μετρητά και ενισχύοντας τον έλεγχο της φορολογικής συμμόρφωσης.
Το «κενό πολιτικής» φρενάρει τα έσοδα
Παρά τη βελτίωση στη συμμόρφωση, η Ελλάδα εξακολουθεί να κατατάσσεται χαμηλά στον δείκτη αποτελεσματικότητας είσπραξης ΦΠΑ, ο οποίος συνυπολογίζει τόσο το «κενό συμμόρφωσης» όσο και το «κενό πολιτικής».
Όσον αφορά το «κενό πολιτικής», η απόκλιση από τη διάμεσο της ΕΕ παραμένει μικρότερη, αν και έχει αυξηθεί ελαφρά την τελευταία πενταετία. Στην τάση αυτή συνέβαλε και η ενεργειακή κρίση, η οποία οδήγησε στη λήψη μέτρων στήριξης με τη μορφή φοροαπαλλαγών.
Ενδεικτικό του προβλήματος είναι ότι η αξία των φοροαπαλλαγών ανήλθε στο 34,2% των συνολικών φορολογικών εσόδων το 2024, από 19,3% το 2019. Ο αυξανόμενος όγκος εξαιρέσεων καθιστά το φορολογικό σύστημα πιο πολύπλοκο και λιγότερο διαφανές, ενώ παράλληλα περιορίζει τα κρατικά έσοδα.
Ανάγκη για νέες παρεμβάσεις
Παρά τη σημαντική πρόοδο, το ΙΟΒΕ εκτιμά ότι υπάρχει ακόμη μεγάλο περιθώριο βελτίωσης. Προτείνεται η λήψη πρόσθετων μέτρων πολιτικής, με έμφαση:
-
στην περαιτέρω τόνωση των ηλεκτρονικών πληρωμών σε στοχευμένες συναλλαγές,
-
και στην αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών από τη φορολογική διοίκηση, ώστε να μειωθεί ακόμη περισσότερο το κενό συμμόρφωσης.
Συνολικά, με βάση τον δείκτη αποτελεσματικότητας είσπραξης ΦΠΑ, η Ελλάδα κατατάσσεται τρίτη από το τέλος στην ΕΕ για το 2024, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για βαθύτερες μεταρρυθμίσεις, προκειμένου να συγκλίνει με την υπόλοιπη Ευρώπη.
