Η κοινή βούληση Ελλάδας - Αλβανίας - Βόρειας Μακεδονίας να ενισχύσουν περαιτέρω τη συνεργασία τους, για την προστασία και ανάδειξη της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και στους τομείς της εκπαίδευσης των επαγγελματιών του πολιτισμού και της σύγχρονης δημιουργίας, επιβεβαιώθηκε στις διμερείς επαφές της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, με τους ομολόγους της, τον Υπουργό Τουρισμού, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Αλβανίας Blendi Gonxhja και τον Υπουργό Πολιτισμού, Τουρισμού, Αθλητισμού και Νεότητας της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας Sedat Sulejmani. Σε συνέχεια του θετικού κλίματος που διαμορφώθηκε, κατά την τριμερή συνάντηση Prespa Meeting, με στόχο την υποβολή κοινής υποψηφιότητας για την εγγραφή της περιοχής των Πρεσπών στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, οι συναντήσεις ανέδειξαν και τις δυνατότητες ανάπτυξης νέων κοινών πρωτοβουλιών και ενίσχυσης των πολιτιστικών δεσμών μεταξύ των τριών χωρών.
Απόδοση του Ιερού Ναού του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο
Ιδιαίτερη έκφραση της συνεργασίας Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας αποτέλεσε η απόδοση από τους δύο Υπουργούς Πολιτισμού του Βυζαντινού Ναού του Αγίου Γεωργίου, στο Κουρμπίνοβο, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και αποκατάστασης των τοιχογραφιών του, από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων (ΕΚΕΒΥΜΜ) με χρηματοδότηση από το Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού, επισφραγίζοντας τη σημασία της διακρατικής συνεργασίας για τη διάσωση και ανάδειξη μνημείων με ξεχωριστή ιστορική και καλλιτεχνική αξία.
Οι Υπουργοί Πολιτισμού της Ελλάδας και της Βόρειας Μακεδονίας μετέβησαν στο Κουρμπίνοβο, με αφορμή την ολοκλήρωση και απόδοση του έργου συντήρησης και αποκατάστασης του τοιχογραφικού διακόσμου του βυζαντινού Ναού του Αγίου Γεωργίου, από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών Μεταβυζαντινών Μνημείων, με τη συγχρηματοδότηση του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού. Η διάσωση του μνημείου, εξαιρετικής καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας, ανέδειξε τη δυναμική της πολιτιστικής συνεργασίας ως μέσο προσέγγισης των δύο χωρών.
Το 2021, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων (ΕΚΕΒΥΜΜ) υπέγραψε Μνημόνιο Συνεργασίας με το Υπουργείο Πολιτισμού της Βόρειας Μακεδονίας, με αντικείμενο τη συντήρηση των τοιχογραφιών. Ακολούθησε η εκπόνηση εξειδικευμένης μελέτης από τους συντηρητές του ΕΚΕΒΥΜΜ, με στόχο τη συστηματική τεκμηρίωση της παθολογίας και των φθορών του ζωγραφικού διακόσμου, καθώς και τον σχεδιασμό των κατάλληλων επεμβάσεων βάσει σύγχρονων επιστημονικών μεθόδων συντήρησης. Το έργο υλοποιήθηκε σε δύο φάσεις, το 2023 και το 2024, αναδεικνύοντας τον ρόλο της επιστημονικής συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών στην προστασία της βυζαντινής πολιτιστικής κληρονομιάς. Παράλληλα, εκπονήθηκε μελέτη για τη συντήρηση των εξωτερικών τοιχογραφιών, που υλοποιήθηκε το 2026. Το σύνολο των εργασιών ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, επιτρέποντας την απόδοση του μνημείου. Καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου υπήρξε στενή συνεργασία με το Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων και Μουσείων, στα Μπίτολα.
Οι δύο Υπουργοί Πολιτισμού είχαν την ευκαιρία να ανταλλάξουν απόψεις σχετικά με την περαιτέρω ενίσχυση της συνεργασίας στον τομέα του πολιτισμού, την προστασία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς και την ανάπτυξη νέων πρωτοβουλιών, με διακρατικό χαρακτήρα. Σε μια περιοχή όπου η ιστορία και ο πολιτισμός συνδέουν διαχρονικά τους λαούς, το συγκεκριμένο έργο αναδεικνύει τον ρόλο του πολιτισμού στην οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης, στη διατήρηση ανοικτών διαύλων επικοινωνίας και στην ενίσχυση της καλής γειτονίας. Η ολοκλήρωση του έργου αποτελεί όχι μόνο ένα σημαντικό επίτευγμα στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και ένα απτό παράδειγμα των δυνατοτήτων που προσφέρει η συνεργασία Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου στο Κουρμπίνοβο, κοντά στην περιοχή των Πρεσπών, στη Βόρεια Μακεδονία, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της βυζαντινής τέχνης, στα Βαλκάνια. Χρονολογείται στο 1191, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή του, και είναι ιδιαίτερα γνωστός για τις εξαιρετικής καλλιτεχνικής αξίας τοιχογραφίες του. Ο εικονογραφικός του διάκοσμος συνιστά εξαίρετο δείγμα της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής, της εποχής των Κομνηνών Αυτοκρατόρων (12ος αι.), διακρινόμενο για την εκφραστικότητα των μορφών, τη ζωντάνια των χρωμάτων και τον πλούτο των εικονογραφικών θεμάτων. Ο ναός είναι μονόχωρος και διακρίνεται για την εξωτερική αρχιτεκτονική του λιτότητα, σε αντίθεση με τον πλούτο, υψηλής βυζαντινής τέχνης, των τοιχογραφιών, στο εσωτερικό του. Απεικονίζουν σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας, αγίους και εκκλησιαστικές μορφές, με ιδιαίτερα εκφραστικές κινήσεις, επιμήκεις αναλογίες και εντυπωσιακή απόδοση των ενδυμάτων. Ξεχωριστή θέση κατέχει η παράσταση του Ευαγγελισμού στην αψίδα του ιερού, η οποία συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες δημιουργίες της βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής. Ιδιαίτερα γνωστή στη Βυζαντινή Τέχνη είναι η συγκεκριμένη απόδοση της μορφής του Αρχαγγέλου Γαβριήλ. Ο ναός φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε κατά τον 17ο αιώνα και επανήλθε στο ενδιαφέρον κατά τον 19ο αιώνα. Η πολιτιστική του αξία υπερβαίνει τα γεωγραφικά όρια της περιοχής, καθώς αποτελεί σημαντικό στοιχείο της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς των Βαλκανίων. Από το 2020 περιλαμβάνεται στον Ενδεικτικό Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η ολοκλήρωση του έργου αναδεικνύει τη σημασία της επιστημονικής τεκμηρίωσης και της διακρατικής συνεργασίας για την προστασία και τη διατήρηση μνημείων με ιδιαίτερη ιστορική και καλλιτεχνική αξία, συμβάλλοντας παράλληλα στη διαφύλαξη της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της ευρύτερης περιοχής των Βαλκανίων.
Στην απόδοση του μνημείου, τους δύο Υπουργούς συνόδευαν ο Πρέσβης της Ελλάδας στη Βόρεια Μακεδονία Γιάννης Μαλούκος, η Γενική Πρόξενος της Ελλάδας στο Μοναστήρι Δέσποινα Ηπιώτη, ο Πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Βόρεια Μακεδονία Μιχάλης Ρόκας, o επικεφαλής της Ομάδας για τη Βόρεια Μακεδονία στη Γενική Διεύθυνση Διεύρυνσης και Ανατολικής Γειτονίας (DG ENEST) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Frederick Swinnen, η Γενική Γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, ο Πρόεδρος του ΕΚΕΒΥΜΜ καθ. Ταξιάρχης Κόλλιας, η Διευθύντρια του ΕΚΕΒΥΜΜ Φλώρα Καραγιάννη, καθώς και υπηρεσιακά στελέχη από τις δύο αντιπροσωπείες.
Συνεργασία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη με τον Υπουργό Τουρισμού, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Αλβανίας, Blendi Gonxhja
Η ενίσχυση της διμερούς πολιτιστικής συνεργασίας Ελλάδας και Αλβανίας, η σύσφιξη των πολιτιστικών δεσμών των δύο χωρών και η ανάπτυξη κοινών δράσεων και συνεργειών βρέθηκαν στο επίκεντρο της συνάντησης της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, με τον Αλβανό ομόλογό της. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην προοπτική υπογραφής συμφωνίας για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης και τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους, καθώς και στην επανενεργοποίηση του Μνημονίου Συνεργασίας που είχε υπογραφεί, το 2021, από τις δύο χώρες για θέματα αποκατάστασης και συντήρησης μνημείων. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η αποκατάσταση του τοιχογραφικού διακόσμου στον βυζαντινό ναό του Αγίου Νικολάου στον Μεσοπόταμο, με τη συνδρομή του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων και με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας. Όσον αφορά στην ανάδειξη των βυζαντινών έργων τέχνης, αλβανική πλευρά δήλωσε ότι εξετάζεται η προοπτική δημιουργίας Βυζαντινού Μουσείου, στη Νότια Αλβανία, ζητώντας τη συνδρομή της εμπειρίας και της τεχνογνωσίας της Ελλάδας, προκειμένου να φιλοξενήσει βυζαντινά κειμήλια της ευρύτερης περιοχής.
Στο πλαίσιο της ανταλλαγής τεχνογνωσίας, συζητήθηκαν οι δυνατότητες ανάπτυξης συνεργασίας με το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας για τη διοργάνωση σεμιναρίων και εκπαιδευτικών δράσεων στον τομέα της συντήρησης αρχαιοτήτων. Στο επίκεντρο βρέθηκε ο σύγχρονος πολιτισμός, αλλά και οι δυνατότητες ανάπτυξης κοινών δράσεων σε τομείς της σύγχρονης δημιουργίας. Για πρώτη φορά φέτος συμμετέχει η Ελλάδα, διά του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού, στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου στα Τίρανα, τον επόμενο μήνα. Συζητήθηκε, επίσης, η αποκατάσταση της Οικίας Φαΐκ στην Κόνιτσα, η οποία έχει χαρακτηριστεί από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, ως διατηρητέο μνημείο. Η αποκατάσταση του μνημείου έχει ήδη δρομολογηθεί από την Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του ΥΠΠΟ.
