Η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο, επηρεάζοντας άμεσα τις διεθνείς αγορές ενέργειας και, κατ' επέκταση, το κόστος ζωής στην Ελλάδα. Ωστόσο, ο Έλληνας καταναλωτής φαίνεται πλέον πιο προετοιμασμένος από ποτέ, έχοντας αναπτύξει «άμυνες» που του επιτρέπουν να διαχειρίζεται αποτελεσματικότερα τις ανατιμήσεις και την αβεβαιότητα.
Η πολυετής εμπειρία διαδοχικών κρίσεων -από τη δημοσιονομική κρίση έως την πανδημία και την ενεργειακή αναταραχή- έχει διαμορφώσει ένα νέο, πιο ώριμο καταναλωτικό πρότυπο. Οι καταναλωτές εμφανίζονται καλύτερα ενημερωμένοι, συγκρίνουν τιμές συστηματικά και αξιοποιούν ψηφιακά εργαλεία και εφαρμογές για να εντοπίσουν τις πιο συμφέρουσες επιλογές. Η έννοια της «έξυπνης αγοράς» έχει περάσει πλέον στην καθημερινότητα.
Παρά τις πιέσεις, η καταναλωτική συμπεριφορά δεν χαρακτηρίζεται από πανικό, αλλά από προσαρμοστικότητα. Ο Έλληνας καταναλωτής αποδεικνύεται «εκπαιδευμένος» στις κρίσεις, υιοθετώντας πρακτικές που του επιτρέπουν να διατηρεί την αγοραστική του δύναμη όσο το δυνατόν περισσότερο.
Κυρίαρχη τάση αποτελεί η στροφή προς τα προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας, τα οποία συνδυάζουν χαμηλότερη τιμή με ικανοποιητική ποιότητα. Μεγάλα σούπερ μάρκετ ενισχύουν συνεχώς τις σχετικές σειρές, ανταποκρινόμενα στη ζήτηση, ενώ οι καταναλωτές δείχνουν να έχουν ξεπεράσει παλαιότερες επιφυλάξεις. Σε πολλές κατηγορίες, τα προϊόντα αυτά αποτελούν πλέον βασική επιλογή και όχι εναλλακτική ανάγκης.
Παράλληλα, ενισχύεται η τάση για αυστηρότερο προγραμματισμό αγορών. Οι καταναλωτές καταρτίζουν λίστες, αποφεύγουν τις παρορμητικές αγορές και στρέφονται σε προσφορές και εκπτώσεις. Η συστηματική παρακολούθηση φυλλαδίων και προωθητικών ενεργειών αποτελεί πλέον βασικό εργαλείο εξοικονόμησης, ενώ αυξάνεται και η προτίμηση σε μεγαλύτερες συσκευασίες όταν αυτές αποδεικνύονται οικονομικότερες ανά μονάδα.
Σημαντική είναι και η προσαρμογή στη διαχείριση ενέργειας. Η αύξηση του κόστους καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας οδηγεί σε πιο συνετή χρήση, με τους καταναλωτές να επενδύουν σε ενεργειακά αποδοτικές συσκευές ή να αλλάζουν καθημερινές συνήθειες. Η εξοικονόμηση δεν αποτελεί πλέον επιλογή για τους καταναλωτές, αλλά αναγκαιότητα.
Τι φοβίζει τους καταναλωτές
Την ίδια στιγμή, αυξημένα επίπεδα φόβου, άγχους και ανασφάλειας καταγράφονται στους καταναλωτές εξαιτίας του πολέμου στη Μέση Ανατολή, υπερβαίνοντας αντίστοιχους δείκτες που είχαν σημειωθεί τόσο κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Ουκρανία όσο και στην περίοδο της περιβαλλοντικής κρίσης, σύμφωνα με έρευνα του Ινστιτούτου Έρευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών (ΙΕΛΚΑ).
Τα ευρήματα παρουσιάστηκαν στο 16ο Food Retail Conference από τον πρόεδρο του ΙΕΛΚΑ και καθηγητή του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργο Δουκίδη. Όπως προκύπτει από την έρευνα, το 25% των καταναλωτών δηλώνει ότι αισθάνεται φόβο για τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, το 27% εκφράζει θυμό, ενώ το 26% δηλώνει ανησυχία. Τα ποσοστά αυτά είναι αισθητά υψηλότερα σε σύγκριση με τον πόλεμο στην Ουκρανία, όταν το 13% είχε δηλώσει φόβο, το 27% θυμό και το 17% ανησυχία. Αντίστοιχα, στην περιβαλλοντική κρίση τα ποσοστά διαμορφώνονταν σε 19% για τον φόβο, 14% για τον θυμό και 25% για την ανησυχία.
Η ανησυχία των νοικοκυριών επικεντρώνεται κυρίως στις δαπάνες για τρόφιμα και ενέργεια. Το 40% των ερωτηθέντων χαρακτηρίζει τις ανατιμήσεις στα τρόφιμα ως εξαιρετικά επιβαρυντικές για τον προϋπολογισμό του, ενώ το 34% εκφράζει αντίστοιχη άποψη για το ενεργειακό κόστος. Σε ορίζοντα εξαμήνου, το 39% εκτιμά ότι οι αυξήσεις στα τρόφιμα θα συνεχίσουν να πιέζουν σημαντικά, ενώ το 35% αναμένει ανάλογη επιβάρυνση στην ενέργεια.
Σε επίπεδο συμπεριφοράς, οι καταναλωτές αντιδρούν άμεσα περιορίζοντας τις δαπάνες τους. Το 60% δηλώνει ότι προχωρά σε αναβολή ή ακύρωση αγορών, ενώ το 54% μειώνει τις δαπάνες για εστίαση και άλλες υπηρεσίες. Παράλληλα, το 40% στρέφεται πιο συστηματικά σε εκπτώσεις, προσφορές και οικονομικότερες εναλλακτικές επιλογές, επιβεβαιώνοντας τη στροφή προς πιο «σφιχτή» διαχείριση του διαθέσιμου εισοδήματος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση των καταναλωτών απέναντι στην κρατική παρέμβαση. Έχοντας ήδη εμπειρία από προηγούμενες κρίσεις, σημαντική μερίδα εμφανίζεται να προσδοκά νέα μέτρα στήριξης. Ειδικότερα, το 81% αναμένει κάποια μορφή ενίσχυσης για την ενέργεια εντός των επόμενων έξι μηνών, το 77% για τα καύσιμα και το 67% για την αγορά τροφίμων, γεγονός που αποτυπώνει τόσο την ένταση των πιέσεων όσο και τη διαμορφωμένη πλέον κουλτούρα προσδοκιών έναντι της πολιτείας.
Εξασθένιση της καταναλωτικής εμπιστοσύνης
Οι Έλληνες καταναλωτές, σύμφωνα με έρευνα οικονομικής συγκυρίας του ΙΟΒΕ, εξακολουθούν να είναι οι περισσότερο απαισιόδοξοι στην ΕΕ. Συγκεκριμένα, ο δείκτης καταναλωτικής εμπιστοσύνης διαμορφώθηκε τον Μάρτιο στις -52,5 μονάδες, έναντι -49,2 μονάδες τον Φεβρουάριο.
Οι αρνητικές εκτιμήσεις των καταναλωτών για την οικονομική κατάσταση του νοικοκυριού τους (τους προηγούμενους 12 μήνες) ενισχύθηκαν ήπια στις -50,0 (από -47,7) μονάδες. Το 67% των νοικοκυριών εκτίμησε ελαφρά ή αισθητή επιδείνωση της οικονομικής του κατάστασης, ενώ το 2% θεωρεί πως επήλθε μικρή βελτίωση. Οι αρνητικές προβλέψεις των καταναλωτών για την οικονομική κατάσταση του νοικοκυριού τους (τους προσεχείς 12 μήνες) ενισχύθηκαν έντονα τον Μάρτιο στις -52,7 μονάδες (από -46,6). Το 69% (από 62%) των νοικοκυριών αναμένει ελαφρά ή αισθητή επιδείνωση της οικονομικής του κατάστασης, ενώ το 2% προβλέπει μικρή βελτίωση.
Ο αρνητικός δείκτης των προβλέψεων των νοικοκυριών για την οικονομική κατάσταση της χώρας τους το προσεχές 12-μηνο ενισχύθηκε σημαντικά τον Μάρτιο και διαμορφώθηκε στις -58,8 (από - 54,0) μονάδες. Το 72% των καταναλωτών προέβλεψε ελαφρά ή αισθητή επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης της χώρας, έναντι 19% (από 21%) το οποίο αναμένει σταθερότητα.
Η πρόθεση των καταναλωτών για σημαντικές αγορές τους προσεχείς 12 μήνες (επίπλων, ηλεκτρικών συσκευών κ.λπ.) διατηρήθηκε με το σχετικό δείκτη να διαμορφώνεται στις -48,7 (από - 48,5) μονάδες. Το 57% (από 58%) των καταναλωτών προέβλεψε ότι θα προβεί σε λιγότερες ή πολύ λιγότερες δαπάνες, ενώ το 3% (από 5%) αναμένει το αντίθετο.
Ο δείκτης της πρόθεσης για αποταμίευση τους προσεχείς 12 μήνες βελτιώθηκε ήπια στις -67,7 μονάδες από -68,9 τον Φεβρουάριο. Το 87% των νοικοκυριών δεν θεωρεί πιθανή την αποταμίευση στο επόμενο 12μηνο, ενώ το 13% τη θεωρεί πιθανή ή πολύ πιθανή.
Ο θετικός δείκτης για τις προβλέψεις μεταβολών στις τιμές τους προσεχείς 12 μήνες κλιμακώθηκε έντονα τον Μάρτιο και διαμορφώθηκε στις +53,2 μονάδες, έναντι +40,8 μονάδων τον Φεβρουάριο. Το 76% (από 68%) των νοικοκυριών προέβλεψε άνοδο τιμών με τον ίδιο ή ταχύτερο ρυθμό και το 8% (από 10%) αναμένει σταθερότητα.
Σχετικά με τις εκτιμήσεις για την τρέχουσα οικονομική κατάσταση του νοικοκυριού, το ποσοστό των καταναλωτών που δηλώνει ότι «μόλις τα βγάζει πέρα» διαμορφώθηκε στο 63%, από 65% τον προηγούμενο μήνα, ενώ στο 11% (από 8%) ενισχύθηκε το ποσοστό όσων αναφέρουν ότι αντλούν από τις αποταμιεύσεις τους. Οι καταναλωτές που δήλωσαν ότι αποταμιεύουν λίγο ή πολύ αποτελούν το 20% του συνόλου, ενώ το ποσοστό όσων δήλωσαν ότι «έχουν χρεωθεί» διαμορφώθηκε στο 7% από 6% τον προηγούμενο μήνα.
Στο ερώτημα το οποίο αξιολογεί το βαθμό αβεβαιότητας των νοικοκυριών ως προς τις μελλοντικές οικονομικές εξελίξεις, το 61,0% έκρινε τον Μάρτιο ότι η οικονομική κατάστασή του μπορεί να προβλεφθεί δύσκολα ή σχετικά δύσκολα, οριακά υψηλότερα από το 60% τον προηγούμενο μήνα.
